Шталско ѓубриво како ресурс: правилно складирање и внесување без загуба на хранливи материи

На фармата шталското ѓубриво често се смета за отпад што треба што побрзо да се отстрани. Со правилно управување, тој станува ресурс: ја подобрува структурата на почвата, го зголемува внесот на органска материја и враќа дел од хранливите материи во производството.

Најголемите загуби настануваат пред ѓубривото да стигне до нивата. Дождот ги измива растворливите материи, загадената вода може да стигне до канал или водотек, а азотот се губи во воздухот ако масата долго стои непокриена, загреана и изложена на ветер.

Разликата меѓу свежо ѓубриво, прегорено ѓубриво и компост е практична, а не само терминолошка. Материјалите имаат различен степен на разложеност, различен ризик за културата и различен начин на примена.

Свежо, прегорено ѓубриво и компост не се ист материјал

Свежото шталско ѓубриво е мешавина од измет, урина, простирка и остатоци од храна или сточна храна. Содржи лесно разградливи соединенија, па микробната активност продолжува интензивно и по изнесувањето од шталата. Ако остане на отворено, дел од амонијачниот азот испарува, а дождот ги изнесува растворливите материи од купот.

Прегорено ѓубриво е материјал што отстоел доволно долго за да се намалат интензивното загревање и разложување. Обично е потемен, поситен и со помалку препознатливи остатоци од простирка. Сепак, називот не гарантира ист квалитет кај секој производител. Степенот на зреење зависи од видот на животното, количината на слама, влагата, проветрувањето и начинот на складирање.

Компостот се добива со контролирано разложување на органски материјали, со доволно воздух, соодветна влага и периодично мешање или превртување. Зрелиот компост има релативно стабилна структура и помалку се загрева по внесувањето во почвата. Самото долго стоење на куп без управување не значи дека материјалот е компостиран.

• Свежо ѓубриво: најголем ризик од загуба на азот, мирис и оштетување на чувствителни култури.
• Прегорено ѓубриво: постабилно за примена, но квалитетот зависи од условите на зреење.
• Компост: постабилен органски материјал, создаден со управуван процес на разложување.

Истекувањето не е само загуба за нивата

Течноста што истекува од купот може да содржи растворлив азот, фосфор, калиум и органски материи. Ако стигне до одводен канал, поток, река или бунар, може да го намали квалитетот на водата и да предизвика прекумерно збогатување со хранливи материи. Со истекувањето се губи и дел од хранливата вредност што земјоделецот ја платил преку сточната храна и работата на фармата.

Ризикот е најголем при силен дожд, топење снег, поставување куп на падина и складирање во близина на водотеци. Проблем настанува и кога атмосферската вода од покривите и дворот се слева низ купот и создава голем волумен загадена течност.

Мирисот најчесто се засилува при анаеробно разложување, висока влага и долго задржување на урина во непропустлив слој. Не се намалува само со додавање материјал врз купот. Потребно е да се ограничат изложеноста, истекувањето и непотребното мешање.

• Не поставувајте куп на природен терен каде течноста може да се слее кон канал или водотек.
• Избегнувајте места со висока подземна вода, поплавување или директно истекување од покриви.
• Проверувајте ги рабовите на складиштето по обилен дожд и по топење снег.

Уредена подлога го задржува хранливиот материјал

Најсигурно е ѓубривото да се складира на водонепропустлива или соодветно уредена подлога, со доволна носивост за трактор и приколка. Подлогата треба да спречи навлегување на течноста во почвата и да овозможи контролирано собирање на исцедокот. Кај поголеми количества, потребен е систем што ќе ја задржи течноста во соодветен сад или јама, наместо таа да се разлева околу купот.

Местото треба да има наклон што ја насочува течноста кон собирен дел, а не кон соседна нива, двор или отворен канал. Просторот околу складиштето треба редовно да се чисти. Насобраната органска материја повторно може да се разнесе со дождот.

Капацитетот се планира според бројот и видот на животните, количината на простирка, периодот во кој ѓубривото не може безбедно да се внесе и количината на атмосферски води што може да стигне до објектот.

• Цврста и непропустлива подлога со лесен пристап за механизација.
• Собирање на исцедокот во наменет простор, без мешање со чиста атмосферска вода.
• Заштита од поплавување и од слевање вода од покриви, патишта и дворови.
• Доволен капацитет за периодот до следниот погоден рок за внесување.

Покривањето го намалува мирисот и загубата на азот

Покриениот куп има помала површина изложена на дожд и ветер. Така се намалува создавањето исцедок и се ограничува испарувањето на амонијакот. Покривањето може да се изведе со наменска водоотпорна покривка или со конструкција што го штити материјалот, но мора да овозможи безбедно внесување и вадење.

Кај цврстото ѓубриво, доброто набивање и компактната форма го намалуваат контактот со воздух. Сепак, одводот на течноста кон системот за собирање не треба да се блокира. Прекумерното мешање, растурањето на купот и непотребното превртување можат да ја зголемат загубата на азот и мирисот.

Атмосферските води од чистите површини треба да се одведат околу складиштето. Ако дождот минува низ купот, покривката сама нема да го реши проблемот, особено ако е оштетена или не го покрива целиот материјал.

• Покријте го купот што е можно порано по складирањето.
• Проверувајте дали покривката е искината, поместена од ветер или полна со вода.
• Одделете ги чистите дождовни води од загадениот исцедок.
• Ограничете го превртувањето на купот на периодите кога е потребно за компостирање.

Дозата се одредува според почвата, ѓубривото и културата

Универзална доза на шталско ѓубриво не постои. Истиот волумен може да содржи различни количества азот и фосфор, зависно од видот на животното, исхраната, количината на слама, процентот на влага и степенот на разложеност.

Одлуката треба да се темели на анализа на почвата и, по можност, на анализа на самиот материјал. Се разгледуваат залихите на органска материја, реакцијата на почвата, достапниот фосфор и калиум, како и потребите на планираната култура. Кај азотот треба да се има предвид дека само дел од вкупното количество станува достапно во првата производна сезона.

Поголема количина ѓубриво не значи автоматски и поголем принос. Прекумерниот фосфор може да се наталожи во почвата, вишокот лесно достапен азот може да поттикне бујна и послабо избалансирана вегетација, а големата количина свеж материјал може привремено да го наруши никнувањето.

• Направете анализа на почвата пред планирање на поголема количина.
• Разликувајте свежо, прегорено ѓубриво и компост при процената на достапниот азот.
• Избегнувајте повторување на големи дози без следење на фосфорот и калиумот.
• Водете запис за количината, датумот, парцелата и видот на материјалот.

Рокот на внесување ја одредува ефикасноста

Шталското ѓубриво најдобро се користи во период кога културата или почвата може да ги задржи хранливите материи. Внесувањето непосредно пред дожд, на замрзната, заситена или поплавена почва го зголемува ризикот од површинско истекување. На стрмни парцели е потребна дополнителна претпазливост, бидејќи водата брзо го пренесува материјалот надолу.

По растурањето, свежото ѓубриво треба што побрзо да се измеша со почвата, особено при топло, суво и ветровито време. Со тоа се намалува контактот со воздух и се ограничува испарувањето на амонијакот. Не треба со денови да остане на површината без јасна агрономска причина.

Роковите зависат од културата, типот почва, временските услови и локалните еколошки и нитратни правила. Пред примената проверете ги важечките ограничувања за периоди, количини, оддалеченост од води и услови на почвата.

• Не внесувајте пред силен дожд или на почва што не може да впие вода.
• Избегнувајте нанесување на замрзната, поплавена или заситена почва.
• Планирајте го внесувањето кога следи обработка или кога културата може да ги искористи хранливите материи.
• Проверете ги важечките локални правила пред распоредување на работата.

Начинот на внесување зависи од културата и почвата

Растурањето треба да биде што порамномерно, без создавање големи купчиња на едно место. Нерамномерната распределба остава делови со вишок хранливи материи и делови што остануваат сиромашни, а може да предизвика и нерамномерен развој на посевот.

На ораничните површини, внесувањето со основната обработка обично го распоредува материјалот низ обработливиот слој. Длабочината и времето треба да се усогласат со културата и типот почва. Предлабокото внесување не е секогаш корисно, особено ако се наруши структурата или се работи во премногу влажни услови.

Кај зеленчуковите култури, овошните насади и трајните насади, свежото ѓубриво не треба да дојде во директен контакт со семето, младите корени или стеблото. Прегореното ѓубриво и зрелиот компост се посоодветни за површинско подобрување, но количината и распоредот и тука се одредуваат според културата и почвата.

• Користете исправен растурач за рамномерна распределба.
• Внесете го материјалот во почвата без непотребно одложување.
• Оставете безбедна зона околу канали, бунари и водотеци според важечките правила.
• Не ставајте свежо ѓубриво директно до семе, млад корен или стебло.

Едноставна контрола пред, за време и по примената

Добро управување започнува со мерење, а не со проценка по изглед. Забележете колку ѓубриво е создадено, колку долго стоело, со каква простирка е мешано и на која парцела ќе се употреби. Така резултатите од следната анализа на почвата може да се поврзат со реалната примена.

Пред работата проверете ги подлогата, собирниот систем, покривката и временските услови. При растурањето следете дали машината испушта рамномерна лента и дали материјалот останува во одредената парцела. По завршувањето исчистете го пристапниот пат и проверете дали нема истекување кон одвод или соседен имот.

Планирањето на складирањето и внесувањето како една целина носи најголема корист. Со правилно чување, анализа и добра агротехника при внесувањето, земјоделецот добива хранливи материи и органска материја наместо непотребни загуби.

• Запишете датум, вид на ѓубриво, проценета количина и парцела.
• Проверете ја проодноста на патот и условите за работа пред да пристигне механизацијата.
• Исчистете ја опремата на место каде водата нема да стигне до канал или водотек.
• Следете ја почвата и приносот за да ја подобрите следната доза.

Правилата за заштита на водите мора да се проверат навреме

Условите за складирање и употреба може да се разликуваат според видот на фармата, близината до води, наклонот на парцелата и зоната во која се наоѓа земјиштето. Нитратните и еколошките правила може да определуваат ограничувања за периодот на внесување, начинот на складирање, растојанијата и управувањето со исцедокот.

Пред планирање на ново складиште или поголема примена, земјоделецот треба да ги провери важечките локални услови кај надлежните служби или со стручно лице. Не треба конкретна бројка од друга општина, фарма или држава да се преземе и да се применува како национално правило.

Агрономската препорака и регулаторното барање се надополнуваат. Дозата може да биде агрономски оправдана, но начинот и рокот на примена сепак мора да ги исполнат еколошките услови.

• Проверете ги актуелните правила пред изградба или реконструкција на складиште.
• Побарајте совет за парцели во близина на водотеци, бунари и одводни канали.
• Чувајте ги записите за анализи, количини и датуми на примена.
• Не пренесувајте локални рокови и растојанија како општо правило за цела Македонија.

Заклучок

Најдобар резултат се постигнува ако шталското ѓубриво се третира како дел од планот за исхрана на почвата, а не како материјал што треба само да се отстрани. Уредена и покриена површина, одвоени атмосферски води, контролиран исцедок и брзо внесување го задржуваат азотот и го намалуваат мирисот.

Пред секоја примена усогласете го видот на ѓубривото со анализата на почвата, потребите на културата, временските услови и важечките локални правила. Така органската материја останува на нивата, а не во каналите и водотеците.

Најчесто поставувани прашања