Кај шеќерната репка загубата не настанува само на вагата: дел од корените остануваат во почвата, се кршат при вадењето или се оштетуваат толку што побрзо се расипуваат. Со правилна процена на зрелоста, добро наместена механизација и внимателно привремено чување, производителот може да зачува поголем дел од веќе создадениот принос.
Моментот за вадење на шеќерната репка не се одредува само според календарот. Треба да се усогласат состојбата на почвата, зрелоста на коренот, достапната механизација и договорот со откупувачот. Прерано вадење носи повеќе нечистотии и недоволно оформени корени, а предоцното вадење го зголемува ризикот од губитоци, измрзнување и распаѓање при чекање.
Во различни делови на Македонија условите може значително да се разликуваат. На повисоки и постудени места почвата може да стане тешка за работа порано, додека во потоплите низински подрачја бербата понекогаш се одвива во подолг период. Затоа одлуката треба да се носи по парцела, а не само според општата препорака за регионот.
Најголем ефект имаат неколку практични проверки: дали коренот е доволно оформен, дали листот покажува знаци на завршување на вегетацијата, дали машината вади без кршење и дали ископаната репка може безбедно да се предаде или привремено да се чува.
Прво проверете ја парцелата, а не само календарот
Пред да се влезе со машина, направете обиколка на повеќе места во парцелата. Не земајте пример само од најубавиот дел. Проверете ги и рабовите, пониските места, деловите со потешка почва и зоните каде што растението било под стрес.
Ископајте неколку корени рачно и разгледајте ја нивната форма, големина и состојба. Ако има голема разлика меѓу примероците, бербата можеби ќе треба да се организира по делови или да се почека парцелата да се изедначи, доколку условите и откупувачот го дозволуваат тоа.
Почвата треба да биде доволно просушена за машината да работи без лепење и длабоки траги, но не претерано сува и тврда. Во многу сува почва корените потешко се вадат, а во премногу влажна почва се зголемуваат нечистотиите и ризикот од гмечење.
- Проверете најмалку неколку различни точки во парцелата.
- Одделно разгледајте ги ниските и потешките делови.
- Проценете дали тракторот и комбајнот ќе можат да влезат без непотребно газење.
- Усогласете го почетокот со можноста за прием кај откупувачот.
Како да се процени зрелоста на коренот
Зрелоста не се проценува само по бојата на листот. Кај шеќерната репка треба да се гледа коренот: неговата оформеност, цврстина, рамномерност и односот меѓу дебелиот горен дел и долниот врв. Корените што се добро оформени и имаат цврсто ткиво обично подобро го поднесуваат вадењето и краткото чекање.
Лисната маса може да покаже дека растението влегува во завршна фаза, но пожолтување или сушење може да биде последица и од болест, суша, штетници или хранлив стрес. Затоа визуелната процена треба да се потврди со преглед на корените.
Избегнувајте механичко оштетување на врвот и рамениците уште при пробното вадење. Пресечете неколку корени по должина и проверете дали ткивото е здраво, без шуплини, омекнати делови или знаци на гниење.
- Коренот треба да биде цврст и добро оформен.
- Проверете дали има гниење, шуплини, оштетувања или напади од штетници.
- Не носете одлука само врз основа на пожолтен лист.
- Споредете примероци од различни делови на парцелата.
Подготовка на машината пред првиот ред
Подесувањето на машината има директно влијание врз тоа колку репка ќе остане во земјата и колку корени ќе бидат пресечени или скршени. Пред почетокот проверете ги ножевите, вадилките, чистачите, транспортерите и местата каде што може да има прекумерно триење.
Длабочината на вадење треба да биде доволна коренот да излезе цел, но не и непотребно голема, бидејќи така се внесува повеќе почва и се зголемува потрошувачката на гориво. При првите метри запрете и направете контрола зад машината, а потоа повторете ја проверката откако ќе се смени влажноста или условите во друг дел од нивата.
Брзината на работа треба да се приспособи на состојбата на почвата и на можноста на чистачите. Поголема брзина не значи поголема ефикасност ако зад машината остануваат цели корени, скршени врвови или големи купови со земја.
- Проверете ги ножевите и вадилките пред влез во парцелата.
- Направете пробен потег и измерете ги загубите со визуелна контрола.
- Следете дали корените се сечат на рамениците или остануваат во земјата.
- Приспособете ја брзината и чистењето според влажноста на почвата.
Загуби што остануваат на нивата
По секое подесување прошетајте зад машината и пребројте што останува. Барајте цели корени, отсечени врвови, половини од корени и делови покриени со земја. Најчесто загубите се зголемуваат на свртувањата, на нерамни места, во збиена почва и таму каде што редовите не се правилно следени.
Оставените корени не се единствениот проблем. Делови што се пресечени или изгазени исто така претставуваат загуба, бидејќи брзо губат квалитет и потешко се прифаќаат при предавањето. Ако се забележат поголеми загуби, подобро е машината да застане за корекција отколку целата површина да се обработи со истото лошо подесување.
Контролата треба да се повторува при промена на почвата, сортата, наклонот или влажноста. Една поставка не мора да биде добра за целата нива.
- Контролирајте зад вадилката, зад чистачите и зад транспортниот дел.
- Особено проверете ги краевите на редовите и свртувањата.
- Отстранете ја земјата околу местото на проверка за полесно да ги видите загубените корени.
- Запишете каде се појавуваат најголемите загуби за следното подесување.
Чистење без дополнително оштетување
Целта на чистењето е да се отстрани вишокот почва и растителни остатоци, а не коренот да се „испере“ со силни удари. Грубото чистење може да ги оштети рамениците и врвовите, особено ако корените се влажни или ако транспортерите се преполни.
Проверете дали на транспортерите има оштетени летви, остри рабови или наталожена земја што создава дополнителен притисок. Доколку машината има можност за подесување на интензитетот на чистење, почнете со најумерена поставка што обезбедува прифатливо отстранување на земјата.
При товарање избегнувајте падови од голема височина. Дното и страничните делови на приколката треба да бидат без предмети што можат да го сечат коренот. Повредената репка треба да се оддели од здравата ако не може брзо да се предаде.
- Отстранете остри рабови и заглавена земја од транспортерите.
- Избегнувајте непотребно силно тресење и удирање.
- Намалете ја височината од која корените паѓаат во приколката.
- Не мешајте многу оштетени корени со здравата репка за подолго чекање.
Привремено чување до предавање
Најсигурно е извадената репка да се предаде без непотребно одложување, според договорениот распоред. Ако мора да чека, изберете место со добро одводнување, без задржување вода и без ризик од дополнително газење со трактор или камион.
Купот не треба да биде поставен на место каде што водата се слева од повисок терен. Треба да има доволно простор за товарање и пристап без повторно газење на корените. Преголемиот и неправилно формиран куп може да создава притисок и задржување влага во внатрешноста.
Редовно проверувајте дали има загревање, омекнување, непријатен мирис или појава на гнили делови. Оштетените корени прегледајте ги први и не ги оставајте во средината на купот. За покривање или заштита користете решение соодветно на локалните услови и на времето на чекање, без да се затвори влагата околу топол и мокар материјал.
- Изберете суво и стабилно место со добар пристап.
- Одделете ги оштетените, омекнатите и изгниените корени.
- Не поставувајте куп на траса по која ќе минува тешка механизација.
- Проверувајте ја состојбата на купот додека чекате предавање.
Организација со откупувачот и превозот
Пред бербата потврдете кога може да се преземе репката, какви услови важат за нечистотиите и како треба да биде подготвен товарот. Ова е особено важно ако машината работи побрзо од можноста за превоз или ако има повеќе парцели со различен степен на зрелост.
Запишете која количина е извадена од секоја парцела, кога е формиран купот и дали има видливи оштетувања. Таквата евиденција помага да се одделат проблемите од машината од проблемите што настанале при чекањето.
Договорете однапред кој го проверува товарот при товарење и кој го презема ризикот при подолго стоење. Не мешајте репка од различни парцели ако тоа ја отежнува следливоста или ако едната група е значително пооштетена.
- Потврдете термин и услови за прием пред почетокот на бербата.
- Планирајте превоз според реалниот капацитет на машината.
- Водете белешки за парцелата, датумот на вадење и состојбата на товарот.
- Одделете ги сомнителните или оштетените партии.
Безбедна работа и заштита на почвата
Бербата се одвива со тешка механизација, често на нерамна или влажна почва. Возачот треба да има добра видливост, а лицата што помагаат околу машината не смеат да стојат покрај активни транспортери, вадилки или места каде што може да падне товар.
Пред чистење, одзатнување или проверка на машината, запрете ја, исклучете го погонскиот систем и обезбедете ја според упатствата на производителот. Не отстранувајте заглавена земја додека деловите се движат.
Премногу возења по влажна почва создаваат длабоки траги и збиен слој, што може да ја отежне следната обработка. Користете ги постојните траси каде што е можно и избегнувајте непотребни преминувања преку извадениот или неизвадениот дел.
- Никој да не стои меѓу тракторот, приколката и комбајнот при маневрирање.
- Машината секогаш да биде запрена пред рачно отстранување заглавен материјал.
- Ограничете го бројот на преминувања по влажните делови.
- Проверете ја стабилноста на теренот пред товарање и истовар.
Чек-листа пред и по вадењето
Кратката проверка пред почетокот спречува голем дел од загубите. По првите редови направете уште една контрола, бидејќи вистинската реакција на машината се гледа дури кога ќе се соочи со конкретната почва и густина на растенијата.
По завршувањето на парцелата, прегледајте ги краевите и местата каде што машината имала проблем. Ако има многу корени на површината, одлучете дали може да се соберат без дополнително газење и оштетување. Собирањето има смисла само ако трошокот на дополнителното движење не создава поголема штета од самата загуба.
- Состојба на почвата и пристап до парцелата.
- Зрелост и здравствена состојба на коренот.
- Остри, истрошени или неправилно наместени делови на машината.
- Пробно вадење и контрола на оставени корени.
- Чистење без прекумерни удари.
- Подготвен превоз и место за кратко чување.
- План за одвојување на оштетената репка.
Заклучок
Најдобар момент за вадење на шеќерната репка е оној што ги усогласува зрелоста на коренот, проодноста на почвата, исправната машина и реалната можност за предавање. На секоја парцела направете пробна проверка, следете што останува зад вадилката и коригирајте пред да продолжите со целата површина.
Оштетените корени одвојте ги, не дозволувајте купот да стои на влажно место и не оставајте ја механизацијата да работи со погрешна поставка. Со ваква дисциплина се намалуваат и загубите на нивата и расипувањето додека репката чека превоз.
Најчесто поставувани прашања
