Житото во магацин без загуби: контрола на влага, температура и складови штетници

Зрното што влегува во магацин со нерамномерна или превисока влага може да се расипе иако на прв поглед изгледа здраво. Во масата се создаваат услови за движење на влагата, кондензација, развој на микроорганизми и активирање на складови штетници.

За успешното складирање не е доволно еднаш да се измери влагата и да се затвори магацинот. Потребни се чист простор, добро издвоени партии, мерење од повеќе точки и записи за промените во текот на складирањето.

Пченицата, јачменот и пченката имаат различни потреби. Целната влага зависи од културата, температурата и планираниот период на чување, па универзална „безбедна“ бројка не постои.

Пред внесување нов род, магацинот мора да биде празен и чист

Остатоците од старата жетва често остануваат во пукнатини, под подвижни делови, во транспортери, вентилаторски канали и околу испустите. Тие можат да бидат извор на инсекти кои веднаш ќе ја нападнат новата партија.

Пред внесување на жито треба да се отстранат старото зрно, прашината и органските остатоци. Се проверуваат подот, ѕидовите, кровната конструкција, силосот, елеваторите, транспортните ленти и местата каде што се задржува ситен материјал.

Чистењето не е само хигиенска мерка. Со него се намалува почетната популација на штетници и се олеснува подоцнежното следење на нови знаци на зараза.

• Исчистете ги пукнатините, аглите и испустните места.
• Отстранете ги остатоците од претходниот род од опремата.
• Проверете дали во магацинот влегува дождовница или се создава кондензација.
• Не мешајте нов род со стара, сомнителна количина.

Влагата се одредува според културата и времето на складирање

Пченицата што се чува до шест месеци најчесто се насочува кон влага до околу 14 проценти, додека за складирање подолго од девет месеци практичната цел е околу 13 проценти. Кај јачменот се препорачува приближно 0,5 процентни поени помалку од соодветната цел за пченица.

Пченката бара посебен режим. За пократко, зимско складирање често се користи цел од околу 15 проценти, а за чување до лето практичните препораки се околу 13–14 проценти. Повлажната пченка не смее да се остави без почести проверки.

Овие вредности се агрономска ориентација, а не автоматска гаранција за безбедност. Температурата на зрното, чистотата, оштетувањата, големината на партијата и времетраењето на чувањето ја менуваат проценката.

• Пченица до шест месеци: ориентациски до околу 14% влага.
• Пченица над девет месеци: ориентациски околу 13% влага.
• Јачмен: приближно 0,5 процентни поени посув од соодветната цел за пченица.
• Пченка: околу 15% за пократко зимско чување, односно 13–14% за подолг период.

Мострата од површината може да даде погрешна слика

Една рака зрно земена од врвот не ја претставува целата маса. Во силос или магацин влагата може да биде различна во горниот слој, центарот, долниот дел и покрај ѕидовите.

За проверка се земаат примероци од повеќе длабочини и страни. Ако постои сомнеж дека партијата е нерамномерна, примероците не треба веднаш да се спојат во една просечна мостра, туку прво да се измерат одделно за да се открие проблематичната зона.

Секоја контрола треба да биде запишана: датум, партија, место на земање, измерена влага и температура. Така се следи трендот, а не само една изолирана бројка.

• Земајте мостри од врвот, средината и долниот дел.
• Проверувајте ги и зоните покрај ѕидовите и околу вентилацијата.
• Мерете сомнителни зони одделно.
• Користете исправен и калибриран влагомер.

Како да се разликува недоволно сушење од кондензација

Недоволното сушење обично се забележува низ поголем дел од партијата. Просечната влага е повисока, протокот на воздух е потежок, а може да се појават мирис на мувла или киселкаст мирис, омекнување и слепување на зрната.

Кондензацијата, пак, најчесто создава локален проблем. Топлото жито внесено во студен магацин предизвикува струење на воздухот, при што влагата може да се пресели кон врвот, ѕидовите или центарот. Таму се создава влажна и загреана зона, иако остатокот од масата изгледа нормално.

Ако има сомнеж за недоволно сушење, партијата треба повторно да се измери и по потреба да се суши. Самото проветрување не е доволно ако зрното веќе има превисока влага.

• Недоволно сушење: повисока влага низ поголем дел од масата.
• Кондензација: влажни точки под површината, покрај ѕид или во центарот.
• Мирисот, слепените зрна и мувлата се предупредување, а не нормална појава.
• Сомнителната зона се проверува со сонда и повеќе мостри.

Температурата се следи длабоко во масата

Температурата е еден од најдобрите рани сигнали дека во зрното се одвива биолошка активност. Инсектите и микроорганизмите трошат кислород, создаваат топлина и дополнителна влага. Затоа наглото зголемување во една зона е посериозно од еднаква температура низ целата партија.

Во силосите најсигурни се температурните кабли или сонда. Без таква опрема, метална сонда внесена длабоко во масата може да открие топло место што не се гледа од површината.

Проверувајте го врвот и центарот, зоните покрај ѕидовите, долниот дел и местата околу вентилацискиот систем. Во топол период контролата се прави приближно на секои две недели, а во студен период најмалку еднаш месечно.

• Мерете на повеќе точки, а не само на површината.
• Следете дали температурата расте во истата зона.
• Запишувајте ги датумот, точката и резултатот.
• По нагло зголемување не чекајте ја следната редовна контрола.

Ладењето помага, но не ја решава превисоката влага

Аерацијата и ладењето ја намалуваат активноста на инсектите, го ограничуваат движењето на влагата и можат да го стабилизираат зрното. Сепак, ладеното зрно не станува суво само по себе.

Не треба автоматски да се внесува топол и влажен надворешен воздух. Без проценка на условите, таквото проветрување може повторно да ја навлажни партијата или да создаде кондензација.

При сомнеж за загревање се сондира засегнатата зона. Во зависност од резултатите, може да биде потребна аерација, преместување, повторно сушење или празнење на дел од магацинот.

• Ладете контролирано и следете ја влагата.
• Не користете аерација без проценка на надворешниот воздух.
• Проверете дали проблемот е локален или ја зафаќа целата партија.
• Издвојте го сомнителниот дел наместо да го мешате со здраво жито.

Раните знаци на складови инсекти често се скриени

Живи бубачки и ларви се најочигледниот знак, но не се единствениот. Дупчиња во зрната, издлабени зрна, насобрана прашина, кожички, свиленкаста мрежа и грутки од зрно можат да укажат на присуство на штетници.

Инсектите не мора да се на површината. Пробите од внатрешноста, проверката со сито и стапици можат порано да ја откријат заразата. Падобранските или феромонските стапици се корисни за следење, но не ја заменуваат проверката на самото жито.

Оштетеното и скршеното зрно е особено ризично затоа што задржува повеќе влага и го попречува протокот на воздух. Таквите примеси треба да се издвојат пред складирањето.

• Прегледајте за живи инсекти, ларви и кожички.
• Побарајте дупчиња, прашина, мрежа и грутки.
• Користете сито и стапици за рано следење.
• Не разредувајте сомнителна количина со мешање во здрава партија.

Што да се направи при загревање или сомнеж за зараза

Кога температурата расте, се појавува киселкаст мирис или се забележуваат инсекти, прво се утврдува обемот на проблемот. Сомнителната зона се сондира на повеќе места, а влагата и температурата се споредуваат со останатиот дел од партијата.

Потоа се избира мерката според причината: аерација или ладење за контролирање на температурата, преместување за раздвојување на зоната, повторно сушење при повисока влага или празнење на дел од магацинот кога има сериозно загревање.

Хемиски третман се применува само со регистриран фитофармацевтски производ и според декларацијата што важи во Македонија. На етикетата се проверуваат културата, намената, дозата, начинот на примена, потребната заштитна опрема, проветрувањето и безбедносниот рок.

Не користете домашни фумиганти или препарат наменет за друга култура. При работа со средства мора да се следат сите предупредувања од декларацијата и да се обезбеди соодветна стручна проценка.

1. Изолирајте ја сомнителната партија или зона.
2. Направете дополнителни мерења пред да одлучите за интервенција.
3. Изберете регистриран производ само ако е дозволен за конкретната култура и намена.
4. Почитувајте ја пропишаната заштитна опрема, проветрувањето и безбедносниот рок.

Мувлосаното жито не се спасува со површинско чистење

Видливото отстранување на мувлата не гарантира дека се отстранети и микотоксините. Затоа сомнителното жито не треба автоматски да се користи за човечка или добиточна храна.

Спорната серија треба да се издвои, да се земе правилна репрезентативна мостра и да се направи лабораториска анализа. Мувлата, мирисот и загревањето се доволна причина партијата да не се меша со здраво жито додека не се утврди нејзината исправност.

Особено внимание е потребно кај зрната со висока влага, оштетувања и долготрајно загревање, бидејќи токму таму ризикот од влошување е поголем.

• Издвојте го сомнителното жито од здравата партија.
• Не го користете автоматски за храна или добиточна храна.
• Побарајте лабораториска анализа за микотоксини.
• Не мешајте мувлосана количина со исправно жито.

Една евиденција спречува проблемот да остане незабележан

За секоја партија треба да постои едноставен запис со културата, датумот на внесување, почетната влага, почетната температура, местото на складирање и сите преземени мерки.

Со споредување на записите лесно се забележува дали одредена точка постојано се загрева, дали влагата расте или дали проблемот се појавил по вентилација. Таквата историја е покорисна од сеќавање на една контрола направена пред неколку недели.

Партиите со различна култура, влага или квалитет не треба да се мешаат без јасна причина и повторна проверка. Одделувањето овозможува навремена реакција само таму каде што е потребна.

• Култура и сорта, ако е релевантно.
• Датум на внесување и планиран период на складирање.
• Почетна и тековна влага.
• Температура по точки и датум на мерење.
• Сушење, ладење, преместување или друг преземен чекор.

Заклучок

Житото останува стабилно само ако контролата продолжи и по сушењето. Пченицата, јачменот и пченката треба да се складираат според сопствената целна влага и планираниот период, со мерења од повеќе длабочини и точки.

Чист магацин, издвоени оштетени зрна, контролирано ладење и навремено реагирање при загревање се основата на доброто складирање. Сомнителните партии се изолираат, а хемиски средства се користат исклучиво според регистрирана декларација и стручните правила.

Најчесто поставувани прашања