Квалитетот на овошјето и зеленчукот на пазарите го контролира инспектор од Државниот инспекторат за земјоделство. Тој проверува дали доматите, јаболката и пиперките што се продаваат ги исполнуваат пропишаните стандарди и дали се правилно означени. Но законот прави важна разлика: правилата за трговецот не се исти со правилата за земјоделецот што продава од својата нива.

Кој го контролира квалитетот на овошјето и зеленчукот?

Законот за квалитетот на земјоделските производи е јасен: контролата ја врши надлежниот инспектор од Државниот инспекторат за земјоделство. Тој ја проверува стоката на пазарите, во продавниците, во откупните пунктови и магацините, како и пратките што влегуваат од странство при увоз.

Инспекторот смее да:

• земе примерок од стоката за да го утврди квалитетот,
• провери дали она што пишува на етикетата одговара на стоката во гајбата,
• нареди стоката да се повлече од продажба,
• забрани ставање во промет и привремено да ја одземе стоката.

Важно е да се знае дека овој закон се однесува на квалитетот: изглед, зрелост, класа, големина и означување. Безбедноста на храната, на пример остатоците од пестициди, се уредува со друг закон и со неа се занимава Агенцијата за храна и ветеринарство.

По што се мери квалитетот?

Основни барања за секое овошје и зеленчук

Секое свежо овошје и зеленчук што се продава за јадење мора да биде:

• цело и неоштетено,
• здраво, без гниење,
• чисто, без видлива нечистотија,
• без штетници и без оштетувања од штетници,
• без туѓа миризба или вкус,
• доволно зрело за да може да дозрее до вкус за консумација,
• во состојба да издржи транспорт.

Законот дозволува отстапување од најмногу 10% во една серија. Значи, во една пратка најмногу десетина плодови од сто смеат да не ги исполнуваат овие барања. Тоа не важи за плодови што почнале да гнијат.

Посебни правила за 12 култури

За дел од производите важат построги, посебни стандарди. Тоа се: јаболка, круши, лимони, мандарини, портокали, праски и нектарини, јагоди, киви, трпезно грозје, домати, пиперки, салата и ендивија. Кај нив се гледаат сортата, изгледот, големината и класата.

Големината се изразува со најмал и најголем дијаметар на плодот во милиметри или со тежина во грамови.

Што мора да пишува на гајбата?

Квалитетот на овошјето и зеленчукот не се гледа само во плодот, туку и на етикетата. Кај стоката со посебни стандарди, на надворешната страна од пакувањето мора читливо и трајно да пишува:

• име и адреса на тој што ја пакувал или испорачал стоката,
• вид, сорта и комерцијален тип,
• земја на потекло,
• класа и големина.

Кога стоката оди рефус, директно натоварена на камион, овие податоци се пишуваат во документот што ја придружува.

Во продавница, кај пакуваната стока задолжително мора да пишува потеклото. Кај непакуваната стока, на рафтот или гајбата мора видно да биде истакнато од каде е производот. Затоа купувачот секогаш има право да знае дали доматот е домашен или увезен.

Исклучок: земјоделецот што продава од својата нива

Ова е делот што најмногу ги засега нашите читатели. Законот дозволува овошје и зеленчук што не ги исполнуваат стандардите да се стават во промет во три случаи:

• кога се наменети за исхрана на добиток или за непрехранбена употреба, но тогаш мора да се означени за таа намена,
• кога се предаваат во капацитети за доработка и пакување, односно во нивните складишта,
• кога се продаваат директно на крајниот потрошувач од земјоделското стопанство и/или во малопродажба во регионот каде што се произведени.

Пример: Петре од струмичко продава свои домати на зелениот пазар во Струмица. Дел од нив се покрупни, дел поситни, некои се малку напукнати. За него не важат строгите класи, бидејќи продава директно на купувачите, во регионот каде што ги произвел. Ако истите домати ги натовари препродавач и ги однесе во маркет во Скопје како „I класа“, тогаш стоката мора да ги исполнува сите стандарди.

Исклучокот не значи дека смее да се продава расипана стока. Тој само значи дека земјоделецот нема обврска да ја класира стоката по строгите пазарни стандарди.

Колкави се казните?

Глобите зависат од тоа дали прекршокот го направила фирма или физичко лице, и од големината на фирмата.

Одговорното лице во фирмата добива дополнителна глоба од 250 до 500 евра. Сите износи се плаќаат во денарска противвредност.

Кај прекршоците за означување што ги прави фирма, инспекторот прво изрекува опомена и дава рок да се поправи грешката. Ако не се поправи, следува казна. Пред да се оди на суд, инспекторот нуди и постапка за порамнување со прекршочен платен налог.

Обврска за откупувачите: месечни извештаи

Фирмите што откупуваат и продаваат свежо овошје и зеленчук мора да доставуваат извештаи до Министерството за земјоделство:

• месечен извештај до 5-ти во месецот за претходниот месец,
• годишен извештај до 31 јануари за претходната година.

Во нив пишуваат колку стока откупиле, продале и складирале, по видови, сорти, класи и потекло. За неподнесен извештај глобата за фирмата е од 500 до 5.000 евра.

Што можете да направите вие?

• Ако продавате од своја нива: не мора да класирате, но продавајте здрава и чиста стока. Тоа е најдобрата реклама.
• Ако предавате на откуп: побарајте да знаете во која класа ви е примена стоката и зошто. Класата треба да се гледа во документите.
• Ако сте купувач: гледајте ја ознаката за потекло. Ако ја нема, или ако мислите дека увозна стока се продава како домашна, пријавете во Државниот инспекторат за земјоделство.
• Ако сте трговец: проверете ги етикетите на секоја гајба. Најчестите казни се за погрешно или непотполно означување.

Чести прашања

Текстот е информативен и е заснован на пречистениот текст на законот со измените до „Службен весник“ бр. 129/23. Информациите треба да се проверат со надлежните институции. За конкретен спор или казна, консултирајте се со правен стручњак.