Семе од сопственото производство: тест за ртливост пред пролетната сеидба

Пред пролетната сеидба често се отвора дилемата дали семето од сопственото производство, останато од минатата сезона, сè уште може сигурно да се употреби. Самата старост не е доволна за процена: условите на сушење и складирање, влагата, штетниците и оштетувањата имаат големо влијание врз ртливоста.

Едноставниот тест со влажна хартија не бара посебна опрема. Со репрезентативен примерок, стабилна температура и редовно броење, за неколку дена се добива слика за потенцијалот на целата залиха и може да се испланира погуста сеидба ако ртливоста е пониска.

Тестот се однесува на способноста семката да никне под поволни услови. Не покажува дали семето е сортно чисто, здраво, правилно декларирано или погодно за продажба и официјална семенска употреба.

Прво проверете ја и одделете ја залихата

Пред да се земе примерок, прегледајте ги вреќите, теглите или другите садови. Семето со видлива мувла, непријатен мирис, траги од инсекти, силно оштетување или необична боја не треба да се меша со здравата залиха и да се користи само затоа што дел од зрната изгледаат добро.

Ако во садот има очигледно мешање со друга сорта, тестот може да покаже дека семето никнува, но нема да потврди сортна чистота. За сопствена употреба тоа е практичен ризик што треба да се земе предвид при планирањето на производството.

• Одделете го семето со мувла, гниење, инсекти или силни механички оштетувања.
• Проверете дали зрната се суви и без непријатен мирис.
• Разделете ги различните сорти, години на берба и партиди.
• На секое пакување запишете култура, сорта, година и потекло.

Репрезентативен примерок дава пореален резултат

Ако семето се земе само од врвот на една вреќа, резултатот може да биде погрешен. Во различни делови од садот може да има разлика во големината, влагата и оштетеноста на семките.

Пред земањето, внимателно измешајте ја количината ако тоа може да се направи без дополнително оштетување. Потоа земете помали количини од повеќе места: од горниот, средниот и долниот дел на садот, како и од различни вреќи ако семето е складирано во повеќе пакувања. Од собраниот материјал издвојте го примерокот за тестирање.

За брза домашна проверка користете најмалку 20 семки. Подобра слика се добива со 50, а најлесна пресметка има со 100 семки, бидејќи бројот на изртени семки директно го покажува процентот.

• Минимум за ориентир: 20 семки.
• Попрактичен примерок: 50 семки.
• Најпрегледен примерок: 100 семки.
• При поголема и нерамномерна залиха, тестирајте одделни партиди наместо сè да споите во еден резултат.

Како се поставува тестот со влажна хартија

Потребни се две чисти хартиени крпи или листови хартија, вода, кеса или сад што ја задржува влагата и етикета за означување. Хартијата треба да биде рамномерно навлажнета, но не и да капе. Премногу вода го намалува пристапот на воздух и може да предизвика гниење, додека сувата хартија го прекинува ртењето.

Наредете ги семките на едната хартија со мал простор меѓу нив. Така коренчињата нема да се испреплетат, а броењето ќе биде полесно. Покријте ги со втората влажна хартија, свиткајте или завиткајте ја целината и ставете ја во кеса или сад што не ја губи брзо влагата.

На садот запишете ја културата, сортата, датумот на поставување и годината на берба. Ако се тестираат повеќе партиди, секоја треба да има посебна ознака за да не се измешаат резултатите.

1. Навлажнете ја хартијата без да остане слободна вода.
2. Оставете простор меѓу семките.
3. Покријте ги семките со втора влажна хартија.
4. Ставете го завитокот во кеса или сад што ја задржува влагата.
5. Означете ја секоја проба со сите потребни податоци.

Температурата и времето зависат од културата

Завитканото семе поставете го на место со стабилна температура, без директно сонце и без големи дневни осцилации. За повеќето култури од практичниот тест одговараат услови блиски до 20–25 °C, но секој вид има свои барања.

Проверете ја пробата по два до три дена, а потоа секој ден. Како изртена сметајте семка со јасен, здрав корен и нормален изданок. Самото набабрување или пукање на семката не е доволно.

Роковите се ориентири. Ако температурата е пониска или семето има природно мирување, никнувањето може да биде побавно. Кај специфични култури треба да се земат предвид условите што ги бара конкретниот вид.

• Пченица, јачмен и ’рж: околу 7 дена.
• Грав и грашок: околу 8 дена.
• Ротквица: околу 6 дена.
• Зелка, брокула и карфиол: околу 10 дена.
• Домат и морков: околу 14 дена.
• Спанаќ: до околу 21 ден.

Броење и пресметка на ртливоста

При секоја проверка запишете колку семки имаат нормален корен и изданок. Слаби, деформирани, поцрнети или сомнителни никулци одвојте ги во белешките, наместо автоматски да ги сметате за успешни растенија.

Формулата е едноставна: ртливост во проценти = број изртени семки ÷ вкупен број тестирани семки × 100. Со 50 тестирани семки и 38 нормално изртени, резултатот е 76 проценти.

Запишете го резултатот со датумот, сортата, годината на берба и приближната температура. Така подоцна ќе можете да споредите различни партиди и да избегнете повторно тестирање на истата залиха без причина.

• Бројте само семки со здрав и јасен никулец.
• Слаби и деформирани никулци запишете ги одделно.
• Резултатот внесете го во тетратка или во ознаката на пакувањето.
• Ако резултатот е неочекувано низок, повторете го тестот со нов репрезентативен примерок.

Од ртливоста до густината на сеидбата

Домашниот резултат може да помогне при корекција на количината на семе, но не ја одредува сам целата норма. Ако препорачаната количина е 200 килограми по хектар, а тестот покаже 80 проценти ртливост, ориентирната коригирана количина е 200 ÷ 0,80, односно 250 килограми по хектар.

Оваа пресметка претпоставува дека целта е да се надомести делот од семето што веројатно нема да никне. На нивата резултатот може да биде поинаков поради влагата во почвата, длабочината на сеидба, температурата, контактот на семето со почвата, птиците, инсектите и загубите при работа.

Затоа тестот служи како основа за одлука, а не како единствена мерка. При многу ниска ртливост, честопати е поразумно да се бара друга партија или сертифицирано семе отколку само значително да се зголеми количината.

• Коригирана количина = основна норма ÷ ртливост како децимален број.
• 80 проценти ртливост се внесува како 0,80.
• Во пресметката дополнително земете ги предвид условите на нивата и очекуваните загуби.
• Не зголемувајте ја количината без ограничување ако семето има мувла или сериозно оштетување.

Како да се толкува резултатот

Резултат од 90 проценти или повеќе обично се смета за многу добар практичен резултат за повеќето видови. Ртливост од 70 до 80 проценти може да биде употреблива со внимателна корекција на количината и со добра подготовка на почвата.

Околу 50 проценти или помалку е сигнал залихата сериозно да се преиспита. Дополнително тестирајте ја партијата, споредете ја со друга залиха и проценете дали трошокот за погуста сеидба има смисла.

Овие граници се практични ориентири, а не законски прагови. Минималните дозволени вредности зависат од културата, категоријата и намената на семето, особено ако материјалот се продава или се декларира.

• 90 проценти или повеќе: многу добар ориентир за повеќето видови.
• 70–80 проценти: може да се употреби со корекција и внимателно планирање.
• Околу 50 проценти или помалку: потребна е сериозна процена или замена.
• Нискиот резултат со мувла и непријатен мирис не треба да се решава само со погуста сеидба.

Сувото и ладно складирање ја чува ртливоста

Семето по бербата треба добро да се исуши пред да се затвори во сад. Практично е да се чува на суво, ладно и темно место, заштитено од инсекти и глодари. Чиста, добро затворена тегла или друг соодветен сад може да помогне во зачувувањето, но само ако семето е навистина суво.

Влажно семе во затворен сад создава услови за кондензација и мувла. Пакувањата нека бидат јасно означени, со култура, сорта, година на берба и потекло. Одделното чување на партиите го олеснува тестирањето и спречува мешање.

Ако семето било изложено на висока влажност, големи температурни промени или штетници, направете тест пред сеидбата без оглед на тоа колку е старо.

• Складирајте само целосно суво семе.
• Изберете ладно, темно и суво место.
• Заштитете го материјалот од инсекти и глодари.
• Користете чисти садови и јасни етикети.
• Чувајте ги различните сорти и години одделно.

Каде завршува домашниот тест

Тестот со влажна хартија кажува колкав дел од примерокот може да никне под поволни услови. Не ја проверува здравствената исправност, присуството на одредени патогени, сортната чистота, генетската припадност или официјалната категорија на семето.

За семе што се продава, декларира или се користи во официјална семенска шема во Македонија, потребни се соодветни постапки за земање примероци, испитување и сертификација преку надлежните институции и овластени лаборатории.

За сопствена нива, домашниот тест е корисен начин навреме да се открие слаба партија. За комерцијална или официјално декларирана употреба, тој треба да се гледа само како прелиминарна проверка.

• Домашниот тест мери ориентирна ртливост.
• Не потврдува здравствена исправност.
• Не потврдува сортна чистота или сертификат.
• Официјалната употреба бара лабораториско испитување и соодветна документација.

Заклучок

Пред пролетната сеидба одвојте малку време за репрезентативен тест наместо целата одлука да ја темелите на изгледот или годината на семето. Со 50 или 100 семки, влажна хартија, стабилна температура и точна белешка ќе добиете корисен ориентир за залихата.

Партиите со добра ртливост може да се планираат со соодветна норма, а послабите да се коригираат или заменат. Истовремено, сувото, ладно и јасно означено складирање останува најдобрата превенција за следната сезона.

Најчесто поставувани прашања