Во многу села селски водовод значи каптажа на извор, бетонски резервоар над селото и цевки што пред децении ги вкопале самите жители. Водата тече, но малкумина знаат кога последен пат е испитана, кој треба да ја хлорира и кој одговара ако некој се разболи. Во овој текст објаснуваме што вели законот, кои институции се надлежни и што може селото да направи само за да има безбедна вода.

Колку е голем проблемот?

Податоците од анализа на Центарот за јавно здравје Битола за 2023 година ја покажуваат сликата во селата околу Битола. Таму триесетина села со околу 6.000 жители пијат вода од водоводи што не ги стопанисува градското јавно претпријатие.

Битола не е исклучок. Секоја година општините и центрите за јавно здравје низ Македонија издаваат забрани за пиење вода од одделни селски водоводи. Тоа се случува најчесто по силни дождови, кога во изворите и резервоарите навлегуваат површински води.

Што вели законот за селскиот водовод?

Снабдувањето со вода за пиење е уредено со Законот за снабдување со вода за пиење и одведување на урбани отпадни води, чија последна измена е од 2021 година. Според него, услугата ја врши давател на услугата, а тоа е јавно претпријатие што го основала општината, Градот Скопје или Владата, или правно лице. Давателот ја зафаќа, обработува и дистрибуира водата и е должен да ја испитува нејзината здравствена исправност.

Законот нема посебни одредби за селските водоводи што ги одржуваат самите жители. Проблемот е што многу селски водоводи никогаш не биле предадени на јавно претпријатие. Изградени се со самопридонес, со пари од донатори или од општината, а потоа ги оставиле на грижа на месната заедница или на неколку жители. Во тие случаи често нема никој што формално е „давател на услугата“, па нема ни кој да ги исполнува законските обврски.

Кој ја контролира водата за пиење?

Барањата за тоа каква треба да биде водата се пропишани со Правилникот за барањата за безбедност и квалитет на водата за пиење, донесен од Агенцијата за храна и ветеринарство. Правилникот опфаќа микробиолошки и хемиски параметри, резидуи од пестициди и индикаторски параметри.

Зошто водата во селскиот водовод се загадува?

• Незаштитена каптажа. Изворот е отворен, без ограда, а околу него пасе стока или има ѓубриште.
• Нема хлорирање. Без дезинфекција, бактериите од почвата и од животинскиот измет лесно стигнуваат до чешмата.
• Нечистен резервоар. Талог, тиња, а понекогаш и мртви животни во резервоар што со години не е отворен.
• Стари и скршени цевки. При пад на притисокот, низ пукнатините се всмукува нечиста вода.
• Септички јами близу изворот. Ова е чест проблем таму каде што селото се проширило кон изворот.
• Обилни дождови. Мала вода заматена по дожд е јасен знак дека површинска вода навлегува во системот.

Како да се одржува селски водовод: практични чекори

1. Определете кој е одговорен

Најголемиот проблем е кога „сите“ се одговорни, а всушност никој не е. На собир на селото изберете одбор или лице што ќе води грижа за водоводот. Запишете кој што прави и каде се чуваат клучевите од резервоарот.

2. Заштитете ја каптажата

Оградете го изворот за да не пристапуваат луѓе и добиток. Не дозволувајте ѓубрење, прскање со пестициди и одлагање ѓубре во близина. Водата од дожд треба да се одведува покрај каптажата, а не во неа.

3. Чистете го резервоарот

Резервоарот треба да се празни, чисти и дезинфицира барем еднаш до двапати годишно, а и по секое поголемо невреме. Вратата и отворите за проветрување треба да бидат затворени и заштитени со мрежа.

4. Обезбедете дезинфекција

Хлорирањето е најевтината заштита од заразни болести што се пренесуваат преку водата. Дозата и начинот на хлорирање не се одредуваат „од око“. Побарајте совет од Центарот за јавно здравје или од општинското јавно претпријатие, бидејќи премалку хлор не штити, а премногу е штетно.

5. Редовно испитувајте ја водата

Однесете примерок во Центарот за јавно здравје во вашиот регион. Таму ќе ви кажат како правилно да се земе примерокот, во каков сад и колку брзо да се донесе. Анализата се плаќа, но трошокот поделен по домаќинство е мал во споредба со здравјето на селото.

6. Водете евиденција

Едноставна тетратка е доволна: кога е чистен резервоарот, кога е хлориран, кога е земен примерок и каков е резултатот. Тоа ќе ви треба кога ќе бара општината или инспекцијата, а и кога ќе се менува одговорното лице.

7. Соберете членарина и бидете транспарентни

Без пари нема одржување. Договорете месечен придонес по домаќинство и јавно објавувајте за што е потрошен. Тоа е најдобриот начин луѓето да продолжат да плаќаат.

Што може селото да побара од општината?

• Да го преземе водоводот преку општинското јавно претпријатие или да определи друг давател на услугата.
• Да обезбеди редовни анализи на водата преку Центарот за јавно здравје.
• Да вклучи санација на каптажата, резервоарот или мрежата во општинскиот буџет или во проекти со донатори.
• Да постави уред за хлорирање и да обучи лице од селото за ракување.

Најчесто поставувани прашања

Заклучок

Селскиот водовод е заедничко добро, а заедничкото добро најчесто страда кога никој не се чувствува одговорен. Законот ја става општината на прво место, но додека таа не преземе грижа, здравјето на селото зависи од самите жители: заштитена каптажа, чист резервоар, дезинфекција и редовни анализи.

Првиот чекор не чини многу. Соберете се, изберете кој ќе води грижа и однесете примерок вода на анализа. Резултатот ќе ви каже дали можете да пиете спокојно, или е време да тропнете на вратата на општината.

Текстот е информативен. Информациите за законските обврски треба да се проверат со надлежните институции, а за конкретни правни прашања консултирајте се со правен стручњак. За здравјето и за безбедноста на водата за пиење консултирајте се со Центарот за јавно здравје или со лиценциран лекар.