Стари монети, парче накит или глинен сад полн со сребро. На македонските ниви тоа не е легенда. Земјата што ја ораме лежи врз илјадници години историја, а плугот понекогаш изнесува на површина нешто што некој го закопал пред векови.

Првото прашање што секој земјоделец си го поставува е едноставно: чие е ова? Мое, затоа што е на мојата нива? На оној што го нашол? Или на државата?

Законот за сопственост и други стварни права има прецизен одговор, со посебни правила за тоа кој што добива. Во овој текст ги објаснуваме чекор по чекор: што се смета за скриено богатство, на кого му припаѓа, колкава е наградата, како се дели и кога целосно се губи.

Што законот смета за „скриено богатство”?

Законот прави разлика меѓу две категории.

Скриено богатство

Тоа се пари, злато, сребро, накит, скапоцени камења, предмети од благородни метали и други драгоцености. Условот е тие да лежеле скриени толку долго што со сигурност не може да се утврди кој им е сопственикот (чл. 142 ст. 1).

Клучниот збор е „толку долго”. Златник закопан во времето на Отоманската Империја е скриено богатство. Плик со пари што соседот го скрил во ѕидот лани не е, затоа што сопственикот е познат.

Културно добро

Тоа е предмет со општокултурно значење или од јавен интерес, кој е под посебна заштита (чл. 142 ст. 2). Законот како примери наведува споменици на културата, музејски материјал, архивска граѓа и природни реткости.

Во пракса, античка монета, бронзена фибула или римска керамика од нива речиси секогаш се и културно добро, без оглед на нивната пазарна вредност. Тоа е важно, затоа што за културните добра важат и посебни закони за заштита на наследството, а не само Законот за сопственост.

Стари монети на нивата: на кого му припаѓаат?

Ако не се најде сопственикот, скриеното богатство и културното добро стануваат сопственост на државата (чл. 143 ст. 1).

Ова е одлучувачката разлика во однос на обичната изгубена ствар. Изгубен телефон или паричник, ако никој не ги побара една година, на крајот може да ги добие наоѓачот. Скриеното богатство не. Тоа оди кај државата, а наоѓачот и сопственикот на нивата добиваат награда.

Што мора да направите веднаш по наоѓањето?

Законот бара три работи (чл. 143 ст. 2):

1. Веднаш да го пријавите наодот.
2. Да го предадете на надлежната служба.
3. До предавањето да го чувате така што нема да се оштети, да пропадне или да се изгуби.

Законот зборува за „надлежна служба”. Кај изгубените ствари таа служба ја организира Министерството за внатрешни работи (чл. 136 ст. 4). Затоа најсигурниот прв чекор е да пријавите во најблиската полициска станица. Службата потоа е должна веднаш да ги извести органите за заштита на спомениците на културата, односно архивот (чл. 143 ст. 3).

Колкава е наградата за пронајдени стари монети?

Наоѓачот и сопственикот на нивата имаат право на соодветна награда од државата (чл. 143 ст. 4). Законот поставува долна и горна граница:

• Долна граница: наградата не смее да биде помала од наградата за најдена туѓа ствар. Таа награда изнесува 15% од вредноста (чл. 139 ст. 1).
• Горна граница: наградата не смее да биде поголема од вредноста на самото богатство.

Покрај наградата, имаат право и на надоместок за нужните трошоци, на пример за превоз или чување на наодот.

Законот не кажува кој и како ја проценува вредноста. Тоа е прашање што во секој случај треба да се разјасни со надлежните институции.

Како се дели наградата?

Половина му припаѓа на наоѓачот, а половина на сопственикот на нивата (чл. 143 ст. 5).

Пример со бројки

Земјоделец ја ора нивата што ја има под закуп и наоѓа сад со монети. Да претпоставиме дека наодот е проценет на 10.000 евра.

• Минималната награда е 15%, односно 1.500 евра.
• Закупецот, како наоѓач, добива најмалку 750 евра.
• Сопственикот на нивата добива најмалку 750 евра.
• Наодот го задржува државата.

Ова е долната граница. Законот дозволува и поголема награда, но не поголема од вредноста на наодот.

Кој е „наоѓач” ако монетите ги виделе повеќе луѓе?

Кај најдените ствари законот вели дека наоѓач е оној што прв ја видел стварта и се обидел да ја дофати, дури и ако друг прв ја зел. Ако повеќе луѓе заедно нашле, наградата ја делат на еднакви делови (чл. 139 ст. 2). Иако ова правило е напишано за изгубени ствари, тоа е најблиската одредба и за спорови околу тоа кој е наоѓач на богатство.

Кога ја губите наградата?

Законот е многу строг: ако некој се обидел да го скрие богатството или не го пријавил веднаш, нема право ниту на награда ниту на надоместок (чл. 143 ст. 6).

Ова е најчестата грешка. Луѓето чуваат монети дома „да видат колку вредат”, ги покажуваат на познаници или бараат купувач. Со тоа не само што ја губат наградата, туку можат да се изложат и на одговорност според други закони.

Може ли наодот да остане кај вас?

Може, но само ако државата сама се откаже. Законот ѝ дозволува да не плаќа награда ако се откаже од предметите и ги предаде на наоѓачот и на сопственикот на нивата (чл. 143 ст. 7). Тогаш се применуваат правилата за најдени ствари. Ова е одлука на државата, а не право што наоѓачот може да го бара.

А што е со барањето со метал детектор?

Законот за сопственост го уредува случајното наоѓање, како кога плугот ќе извади монета. Намерното барање, копање и пребарување со метал детектор е друга тема. Тоа е уредено со прописите за заштита на културното наследство и може да има сериозни последици. Пред да купите детектор или да копате намерно, информирајте се кај надлежните институции.

Што да направите, чекор по чекор

Најчесто поставувани прашања

Заклучок

Старите монети што плугот ги извадил на површина не се ваши, но не се ни загуба. Законот за сопственост ве наградува ако постапите чесно и брзо: најмалку 15% од вредноста, поделени напола меѓу наоѓачот и сопственикот на нивата. Кој ќе молчи или ќе крие, губи сè. Затоа правилото е едноставно: запрете, фотографирајте, пријавете веднаш и барајте потврда.