Месо без колење: што е култивираното месо и дали треба да се плашат нашите сточари?
Култивирано месо е стек, филе од лосос или пилешки гради за кои ниту едно животно не е заклано. Наместо во штала и на пасиште, месото „расте“ во челични садови во фабрика. Ова не е научна фантастика: култивираното месо веќе е одобрено за продажба во неколку земји. Што всушност е тоа, кој го јаде, колку чини и што значи за македонскиот сточар? Еве ги сите важни одговори на едно место.
- Култивираното месо е вистинско животинско месо, одгледано од клетки во биореактор, без колење. Не е растителна замена од соја или грашок.
- Дозволено е во Сингапур, САД, Израел и Австралија, но во продавници речиси го нема: се произведува малку и е многу скапо.
- Во Европската Унија и во Македонија не е одобрено, а Италија и Унгарија со закон го забранија. За нашите сточари не е непосредна закана, но е тренд што треба да се следи.
Што е култивирано месо и како се прави?
Култивирано месо (на англиски cultivated или cell-cultured meat, популарно „месо од лабораторија“) е месо добиено со одгледување животински клетки надвор од телото на животното. По состав, тоа се истите мускулни и масни клетки што ги јадеме и денес. Разликата е само во тоа каде растат.
Процесот чекор по чекор
- Земање примерок. Од живо животно (крава, кокошка, свиња, риба) се зема мал примерок ткиво, слично на биопсија. Животното продолжува да живее.
- Избор на клетки. Од примерокот се издвојуваат клетки што можат да се делат и да прераснат во мускул или масно ткиво.
- Размножување во биореактор. Клетките се ставаат во големи затворени челични садови, слични на оние во пиварниците. Таму добиваат хранлив раствор: шеќери, аминокиселини, витамини, минерали и фактори на раст.
- Обликување. За мелено месо (плескавици, колбаси, нагети) доволна е клеточната маса. За стек или филе се користат носачи или 3Д-структурирање, за клетките да се наредат како вистински мускул со маст меѓу влакната.
- Собирање и преработка. По неколку недели масата се собира и се преработува во готов производ, најчесто мешан со растителни состојки.
Од бургер за 250.000 евра до ресторанско мени
Првиот култивиран бургер беше претставен во 2013 година во Лондон од холандскиот професор Марк Пост. Неговото производство чинеше околу 250.000 евра. Оттогаш цената драстично падна, но култивираното месо сè уште е многукратно поскапо од обичното.
Во светот на оваа технологија работат над сто фирми и во нив се вложени милијарди долари. По првиот бран ентузијазам дојде и отрезнување: дел од фирмите затворија или ги намалија плановите, бидејќи производството на големо се покажа потешко отколку што се очекуваше. Таков е случајот со американската Believer Meats, која престана со работа и покрај тоа што доби дозвола за продажба.
Каде е дозволено култивирано месо?
| Земја | Од кога | Што е одобрено |
|---|---|---|
| Сингапур | 2020 | Прва земја во светот. Пилешко (GOOD Meat), препелица (Vow), а во август 2026 и тенок говедски стек (Aleph Farms), мешан со растителни протеини |
| САД | 2023 | Пилешко (Upside Foods, GOOD Meat), потоа лосос (Wildtype) и свинска маст (Mission Barns) |
| Израел | 2024 | Говедско месо (Aleph Farms), првото одобрено култивирано говедско во светот |
| Австралија | 2025 | Препелица (Vow) |
| Велика Британија | 2025 | Засега само храна за домашни миленици; за луѓе барањата се во постапка |
| Европска Унија | — | Ништо не е одобрено. Барањата на француската Gourmey (2024) и холандската Mosa Meat (2025) чекаат проценка од EFSA |
| Македонија | — | Не е одобрено и не се продава |
Одобрено, но не и на рафт
Одобрението не значи дека месото е во продавница. И во САД и во Сингапур култивираното месо досега се нудеше главно во мал број скапи ресторани и во ограничени пробни продажби. Причината е едноставна: фабриките сè уште не можат да произведат доволни количини по прифатлива цена. Дури и говедскиот стек одобрен во Сингапур во август 2026 се очекува во избрани ресторани дури во првата половина на 2027 година.
Добар пример е првата продажба во обична месарница во Сингапур во 2024 година. Понудено беше пакување од 120 грама за околу 7 сингапурски долари (околу 5 евра). Цената изгледа прифатлива, но во производот имаше само 3% култивирано пилешко, а остатокот беа растителни состојки. Тоа покажува колку е тешко и скапо да се произведе „чисто“ култивирано месо.
Забрани: земјите што рекоа „не“
Додека едни земји отвораат врата, други ја затвораат:
- Италија во 2023 година стана првата земја во Европа што со закон ги забрани производството и продажбата на култивирано месо, со образложение дека ги штити традиционалната храна и сточарството.
- Унгарија донесе слична забрана во ноември 2025 година. Исклучок се дозволени само за медицински и ветеринарни цели.
- Во САД неколку сојузни држави, меѓу кои Флорида, Алабама и Тексас, ја забранија продажбата, иако на федерално ниво е дозволена.
- Во повеќе земји се води битка и околу етикетите: дали воопшто смее да се вика „месо“ и како јасно да се означи на пакувањето.
Европската комисија оцени дека националните забрани се преурани, бидејќи производот сè уште е во постапка на проценка. Ако ЕУ еден ден го одобри, таа одлука ќе важи за сите земји членки.
Аргументите „за“ и „против“
| Што велат поддржувачите | Што велат критичарите |
|---|---|
| Нема колење на животни | Многу е скапо и не е јасно дали некогаш ќе стане евтино |
| Помалку земјиште и вода од класичното сточарство | Бара многу енергија; ако не е од обновливи извори, еколошката корист е спорна |
| Контролирани услови, без антибиотици и помал ризик од болести како птичји грип | Нема долгорочни искуства со исхраната, иако досегашните безбедносни проценки се позитивни |
| Стабилно снабдување, независно од суша, болести и пазари | Моќта се концентрира кај неколку технолошки компании наместо кај илјадници фармери |
| Може да ја задоволи растечката светска побарувачка за месо | Ги загрозува руралните заедници и традиционалното сточарство |
Како изгледа иднината?
Повеќето аналитичари не очекуваат култивираното месо наскоро да ги замени фармите. Пореален е постепен развој во неколку фази:
- Сега (2024–2027): мали количини, ресторани и пробни продажби во неколку земји.
- Хибридни производи: мешавини од растителни состојки и мал процент култивирани клетки или маст, за подобар вкус по пониска цена. Ова е најверојатниот прв масовен производ.
- 2030-тите: според повеќето проценки, пошироко присуство во маркети е можно дури тогаш, и тоа најнапред во богати земји како Сингапур, САД и Блискиот Исток.
- Европа: зависи од одлуките на EFSA и на земјите членки. Дури и по евентуално одобрение, некои држави ќе се противат.
Пазарот на култивирано месо денес е мерен во стотици милиони долари, што е занемарливо во споредба со светскиот пазар на месо од над илјада милијарди долари. Дури и производителите велат дека целта им е да го дополнат, а не да го заменат класичното сточарство.
Што значи култивираното месо за македонскиот сточар?
Краткиот одговор: нема причина за паника, но има причина да се размислува напред.
Македонија ги усогласува правилата за безбедност на храната со оние на Европската Унија. Тоа значи дека култивирано месо законски не може да дојде на нашиот пазар пред да биде одобрено во ЕУ, а тоа засега не се случило. Дури и тогаш, цената и довербата на потрошувачите ќе бидат голема пречка подолго време.
Од друга страна, трендот покажува кон што оди светот: купувачите сè повеќе прашуваат од каде доаѓа храната, како се чуваат животните и колку е еколошко производството. Токму тука нашите производители имаат предност што фабриката не може да ја копира.
Чек-листа: како да останете конкурентни
- ✔Нагласете го локалното потекло: од кое село, од која фарма, како се хранат животните.
- ✔Градете бренд на традиција: јагнешко од планински пасишта, домашни колбаси, сувомеснати производи по стари рецепти.
- ✔Размислете за ознаки на квалитет, географско потекло и органско производство.
- ✔Користете ги социјалните мрежи за да покажете како работите. Довербата се гради со транспарентност.
- ✔Поврзете се со агротуризмот: гостинот што ја видел фармата станува редовен купувач.
- ✔Следете ги европските одлуки за култивирано месо и правилата за етикетирање.
🛒 ОД ЗЕМЈОДЕЛИЕ ШОП
Види ја продавницата →
Најчесто поставувани прашања
Дали култивираното месо е вистинско месо?+−
Да. Составено е од вистински животински клетки, мускулни и масни, исти како во обичното месо. Разликата е што расте во биореактор, а не во телото на животното.
Дали е исто што и веганско или растително месо?+−
Не. Растителните замени се прават од соја, грашок, пченица или габи и немаат ниту една животинска клетка. Култивираното месо е животинско по потекло.
Дали за производството се колат животни?+−
Не. Од живо животно се зема мал примерок ткиво, а понатаму клетките се размножуваат во фабрика. Порано некои фирми користеа серум добиен од говеда во хранливиот раствор, но денес повеќето преминуваат на раствори без животински серум.
Дали е безбедно за јадење?+−
Регулаторите во Сингапур, САД, Израел и Австралија направија проценки и заклучија дека одобрените производи се безбедни. Бидејќи технологијата е нова, долгорочни искуства со исхраната сè уште нема.
Може ли да се купи култивирано месо во Македонија?+−
Не. Не е одобрено ниту во Македонија ниту во Европската Унија. Ако во маркет видите „месо без месо“, тоа е растителна замена.
Каде во светот може да се проба?+−
Најмногу во Сингапур и во одредени ресторани во САД, во ограничени количини. Продажбата во обични маркети е сè уште ретка.
Колку чини?+−
Многукратно повеќе од обичното месо. Цената паѓа, но засега култивираното месо е луксуз и експеримент, а не секојдневна храна.
Зошто Италија и Унгарија го забранија?+−
Владите наведоа заштита на традиционалната храна, сточарството и руралните заедници, како и претпазливост поради новата технологија. Европската комисија дел од овие мерки ги оцени како преурани.
Кога би можело да стигне во Европа?+−
Првите барања до EFSA се поднесени во 2024 и 2025 година. Проценката трае најмалку 18 месеци, а по неа треба одлука на Европската комисија и земјите членки. Поголеми количини на европските рафтови пред крајот на деценијата се малку веројатни.
Дали ќе ги замени фармите?+−
Не во догледна иднина. Дури и производителите велат дека сакаат да го дополнат, а не да го заменат класичното сточарство. Традиционалното производство останува основа, особено за квалитетни локални производи.
Заклучок
Месото без колење повеќе не е само идеја од лабораторија. Одобрено е, се јаде и во него се вложуваат огромни пари. Но патот од ресторанска чинија до секојдневен маркет е долг, скап и полн со прашања: за цената, енергијата, довербата и иднината на руралните заедници.
За македонскиот сточар ова не е непосредна закана, туку сигнал. Иднината ќе им припадне на оние што ќе понудат нешто што фабрика не може: вкус, потекло, традиција и доверба. Фабриката може да одгледа клетки, но не може да одгледа приказна.
ℹ️ Текстот е информативен. Состојбата со одобренијата и забраните е според јавно достапните податоци до октомври 2026 година. Прописите за храна се менуваат, па информациите треба да се проверат со надлежните институции (Агенција за храна и ветеринарство).
Извори: Singapore Food Agency; U.S. FDA и USDA; Министерство за здравство на Израел; Food Standards Australia New Zealand; Европска агенција за безбедност на храна (EFSA); Службен весник на Унгарија, Закон LXXXIX/2025; Good Food Institute.
Следете го Земјоделие.мк
🌾 Портал 🛒 Продавница 🤖 Стојна AI 📘 Facebook 👥 FB Група ✈️ Telegram 💬 Viber 🗣️ BUM.MK 🐓 Petel.mk
