Добро созреаното арско ѓубриво може да ја подобри структурата и биолошката активност на почвата во овоштарникот, но свежиот материјал носи ризик за коренот, стеблото и здравјето на насадот. Клучот е во зрелоста на ѓубривото, местото на внесување и начинот на мешање со почвата.
Есенското внесување органска материја има смисла кога почвата е обработлива, а овошките влегуваат во мирување. Во Македонија условите се разликуваат меѓу топлите низински подрачја, котлините и повисоките места, па одлуката не треба да се темели само на календарот. Поважно е дали почвата не е премногу влажна, дали ѓубривото е зрело и дали кореновиот систем може да се заштити од директен контакт.
Арското ѓубриво не е само извор на хранливи материи. Со него во почвата се внесува органска материја која може да помогне кај тешки, збиени или сиромашни почви, но лошо складиран или свеж материјал може да донесе амонијак, соли, семе од плевели и нерамномерно ослободување на хранливи материи.
Затоа овоштарот треба да го процени материјалот пред да го растури, да го оддалечи од стеблата и да го внесе плитко и рамномерно во активната коренова зона. Кај младите садници, насадите на плитка почва и овоштарниците со затревена површина потребна е дополнителна претпазливост.
Прво проверете дали ѓубривото е зрело
Зрелото арско ѓубриво обично има темна, релативно изедначена структура и мириса на земја или на разложена органска материја. Во него не треба да има големи количества свежа слама, препознатливи остатоци од храна или силен остар мирис што потсетува на амонијак.
Ако материјалот е жежок во внатрешноста на купот, многу влажен, леплив или видливо продолжува да се загрева, разложувањето не е завршено. Таков материјал не треба да се става непосредно до корените, особено кај млади овошки.
Самото потекло не е доволно за проценка. Ѓубриво од различни животни, со различна количина простирка и различно складирање, може да има сосема различна зрелост и јачина.
- темна и поровкава структура
- слаб мирис на земја наместо остар мирис на амонијак
- нема силно загревање во внатрешноста на купот
- остатоците од слама и простирка се делумно разложени
- материјалот не е ниту целосно воденест ниту претерано сув и прашлив
Зошто свежиот материјал може да го оштети коренот
При разложување на свежото ѓубриво се ослободуваат соединенија што можат да го оштетат нежниот коренов систем. Високата концентрација на растворливи соли и амонијак може да предизвика сушење и оштетување на кореновите влакненца, особено ако материјалот е ставен во садилната јама или непосредно до стеблото.
Свежиот материјал може и привремено да ја промени рамнотежата на воздухот и влагата во почвата. Кога разложувањето се одвива во влажна и слабо проветрена средина, коренот потешко добива кислород. Ова е особено неповолно на тешки глинести почви и на места каде водата се задржува.
Дополнителен проблем се семето од плевели и можните патогени, зависно од потеклото и начинот на складирање. Зреењето го намалува ризикот, но не треба да се претпостави дека секој куп е хигиенски безбеден.
- не ставајте свежо ѓубриво во садилна јама
- не го натрупувајте околу стеблото како заштитен насип
- не го мешајте со почва непосредно до дебели корени
- не користете материјал со непознато потекло во млад насад без претходна проценка
Каде се внесува органската материја во овоштарникот
Органската материја треба да се распореди во зоната каде има активни коренови влакненца, а не во тесен круг околу стеблото. Кај возрасните овошки таа зона најчесто се протега под проекцијата на крошната и малку надвор од неа, но нејзината широчина зависи од видот, подлогата, староста на насадот, почвата и начинот на наводнување.
До стеблото оставете чиста зона. Материјалот што го допира стеблото ја задржува влагата, создава услови за оштетување на кората и може да привлече глодари. Ова правило е особено важно кај млади овошки и кај насади со дебел слој простирка.
Кај овоштарници со тревна покривка не треба длабоко да се копа низ целата површина, бидејќи може да се пресечат плитките корени. Таму органската материја може да се распредели во појасот под крошната и да се внесе внимателно, со плитка обработка или со метод што одговара на конкретната почва.
- распоредете пошироко и рамномерно, наместо да создадете дебел куп на едно место
- оставете растојание од стеблото и од местото на калемење
- внимавајте да не се оштетат плитките корени
- прилагодете ја зоната на внесување кон крошната и системот за наводнување
Како да се внесе без да се наруши кореновиот систем
Пред работа отстранете ги поголемите камења, гранки и отпадоци од површината. Ако почвата е премногу влажна, тешката механизација може да создаде збиен слој и да ја намали пропустливоста за вода и воздух. Ако е многу сува и тврда, агресивната обработка може да ги оштети корените и да создаде крупни грутки.
Кај почви што редовно се обработуваат меѓу редовите, органската материја може плитко да се измеша со површинскиот слој. Длабочината и алатот треба да се изберат според староста на насадот и распределбата на корените, а не според навика. Во насад со плитки корени подобро е помалку нарушување отколку длабоко орање.
Ако површината е затревена или покриена со растителен покривач, можно е материјалот да остане како површинска прихрана во соодветна зона, но треба да не се допира стеблото и да нема дебел непропустлив слој. Дождот и почвените организми постепено ќе го внесуваат во горниот слој.
- изберете ден кога почвата се рони, а не се лепи за алатот
- користете плитка обработка во насади со плитки корени
- не вршете тешка обработка по влажна почва
- проверете дали материјалот е рамномерно расподелен пред мешање
- по внесувањето следете дали се создава кора или задржување вода
Разлика меѓу зрело ѓубриво и компост
Зрелото арско ѓубриво содржи измешана животинска материја и простирка, додека компостот е материјал што поминал низ контролирано разложување на различни органски остатоци. Двата материјала можат да бидат корисни, но само ако се стабилизирани и соодветни за почвата и насадот.
Компостот обично има поизедначена структура и полесно се распоредува, но неговиот квалитет зависи од тоа што било внесено во купот. Арското ѓубриво може да биде покрупно и понеизедначено, со поголема зависност од видот на животните, простирката и условите на чување.
Ниту еден материјал не треба автоматски да се смета за безризичен. Ако во компостот има свежи остатоци, силен мирис или делови што се загреваат, процесот не е завршен.
- проверете го составот и потеклото на материјалот
- не мешајте различни купови без да знаете како биле складирани
- отстранете пластика, метал, обоено дрво и други несоодветни остатоци
- не користете материјал со невообичаен мирис или видливи загадувачи
Прилагодување според почвата и положбата на насадот
На тешки почви органската материја може да помогне во создавање поровкава структура, но внесувањето на премногу влажен материјал во период со чести дождови може дополнително да го влоши задржувањето вода. На лесни песокливи почви, органската материја помага влагата и хранливите материи подолго да се задржат, но не треба да се очекува сама да го реши проблемот со сушење.
На коси терени растурањето треба да биде рамномерно и без создавање купови што можат да се измијат. Ако материјалот се остава на површината, ризикот од површинско однесување е поголем при силен дожд. Плиткото мешање и зачувувањето на растителниот покривач може да помогнат против ерозија.
На повисоки и постудени места разложувањето оди побавно, па свежиот материјал подолго останува нестабилен. Во топлите низински подрачја процесите може да бидат побрзи, но тоа не значи дека секој материјал е зрел. Микролокацијата, дренажата и состојбата на почвата треба да имаат предност пред општа препорака.
- на глинести почви избегнувајте работа кога почвата е леплива
- на песокливи почви распоредете рамномерно за да нема концентрирани места
- на косини спречете создавање купови и оставете почвен покривач
- на студени и високи места бидете построги со проверката на зрелоста
- на места со задржување вода прво решавајте ја дренажата, а потоа органската материја
Што да направите со купот пред употреба
Ѓубривото треба да се чува на место каде што нема да се измива во канал, бунар или водотек. Купот не треба да биде изложен на постојан силен дожд, но не треба ни целосно да се исуши и да стане прашлив. Рамномерната влажност го поддржува разложувањето и го намалува губењето на дел од хранливите материи.
Префрлањето или мешањето на купот може да помогне различните делови да созреваат порамномерно. Надворешниот сув слој и влажната внатрешност често покажуваат дека материјалот не е стабилизиран во целата маса.
Пред растурање повторно проверете го материјалот. Ако има делови со различен мирис, боја и температура, одделете ги и не ги третирајте како еднакво зрели.
- поставете го купот на стабилна површина со контролиран истек
- спречете мешање со пластика, масло, хемикалии и други отпадоци
- измешајте ги нерамномерно созреаните делови пред употреба
- не користете материјал што е загаден или со непознат состав
Најчести грешки кај есенското арско ѓубрење
Најголемата грешка е свежото ѓубриво да се внесе во садилна јама со надеж дека ќе ја нахрани младата овошка. Во таква мала и концентрирана зона коренот е изложен на многу поголем ризик отколку при рамномерно внесување на зрел материјал во поширок површински слој.
Друга грешка е натрупување околу стеблото. Таквиот слој може да изгледа како заштита од студ, но задржува влага, ја одржува кората влажна и создава засолниште за глодари. Органската материја треба да биде одвоена од стеблото и местото на калемење.
Непотребно длабокото орање исто така може да направи повеќе штета отколку корист. Во овоштарникот корените често се распоредени плитко и широко, па механичкото оштетување не се забележува секогаш веднаш.
- ставање свеж материјал во садилна јама
- директен контакт со стебло или калемено место
- растурање во дебели купови наместо рамномерно
- обработка на премногу влажна почва
- длабоко орање без проверка на кореновата зона
- употреба на материјал со непознато или загадено потекло
Практична проверка пред излегување на нива
Пред внесувањето направете кратка проверка на три места: на самиот куп, на почвата и на овошките. Кај купот проценете зрелост и чистота. Кај почвата проверете дали се обработува без лепење и дали постои опасност од задржување вода. Кај овошките означете ги младите, оштетените и плитко вкоренетите дрвца за да работите повнимателно.
Ако насадот има различни делови, не мора целиот да се третира исто. Дел со длабока, добро дренирана почва може да поднесе поинаков начин на внесување од дел со плитка почва или слаб раст. Запишете каде е внесен материјалот и каков бил неговиот квалитет, за следното набљудување да биде полесно.
По работата следете ја површината и стеблата. Појава на силен мирис, натрупување вода, оштетување на кората или густа појава на плевели се сигнали дека материјалот или начинот на внесување не бил соодветен.
- проверете зрелост, мирис, температура и чистота на ѓубривото
- проверете ја влажноста и обработливоста на почвата
- оддалечете го материјалот од стеблата и калемените места
- обележете ги младите и плитко вкоренетите овошки
- запишете каде и кога е внесен материјалот за полесно следење
Заклучок
Есенското арско ѓубрење во овоштарникот има корист кога материјалот е добро созреан, чист и рамномерно распореден во активната коренова зона. Не го ставајте свежото ѓубриво во садилна јама, до стеблото или врз плитките корени.
Изберете начин на внесување според почвата, наклонот, староста на овошките и влагата на парцелата. Подобро е помалку агресивна и внимателна примена на стабилен материјал отколку голема количина што ќе создаде проблем со коренот, водата или кората.
Најчесто поставувани прашања
