Наследување на земјоделско земјиште е тема што порано или подоцна ја отвора речиси секое селско семејство во Македонија. Нивите се водат на дедото што почина пред 20 години, куќата е „на сите“, а тракторот уште стои регистриран на татко ви. Сè додека нема продажба, кредит или апликација за субвенција — никој не брза. Тогаш се покажува дека без уредено наследство имотот практично не можете да го користите како свој.

Во овој текст објаснуваме што точно пропишуваат законите: кој наследува кога нема тестамент, колкав е нужниот дел, колку данок се плаќа, дали странски државјанин може да наследи нива и како чекор по чекор се префрлаат куќата, земјиштето и тракторот на наследниците.

Кои закони го уредуваат наследувањето на земјоделско земјиште?

Нема посебен „закон за наследување ниви“. Наследството на земјоделското семејство го уредуваат неколку прописи што се надополнуваат:

• Закон за наследување („Службен весник“ бр. 47/96, со подоцнежните измени) — основниот закон. Одредува кој наследува, по кој редослед, колкав е нужниот дел, кои форми на тестамент важат и како се откажува од наследство.
• Закон за сопственост и други стварни права — ги уредува сосопственоста, делбата и стекнувањето имот од странци, вклучително и забраната странци да станат сопственици на земјоделско земјиште.
• Закон за даноците на имот — го уредува данокот на наследство и подарок, а точните стапки ги утврдува советот на секоја општина.
• Закон за вонпроцесна постапка и Закон за вршење нотарски работи — ја уредуваат оставинската постапка, која судот ја доверува на нотар.
• Прописите за катастар и за регистрација на возила — преку нив наследникот се запишува како сопственик на земјата, куќата и тракторот.

Важно е да се знае едно основно правило: наследството преминува на наследниците во моментот на смртта на оставителот. Оставинската постапка само го потврдува со решение кој што наследил — но без тоа решение ниту катастарот, ниту МВР ќе го запишат имотот на ваше име.

Кој наследува кога нема тестамент: наследните редови

Кога починатиот не оставил тестамент, важи законското наследување. Наследниците се поделени во редови, а поблискиот ред ги исклучува подалечните. Тоа значи: ако постојат деца или сопружник, родителите и браќата на починатиот не добиваат ништо по закон.

Ако нема ниту еден законски наследник, оставината ѝ припаѓа на државата.

Пример од пракса

Татко почина и остави 30 декари ниви, куќа во село и трактор. Има сопруга и три деца. Без тестамент, секој од четворицата добива по една четвртина од сè — 7,5 декари во идеален дел, четвртина од куќата и четвртина од тракторот. Тоа не значи дека нивите автоматски се делат на парчиња: наследниците стануваат сосопственици, а подоцна можат да се договорат кој што ќе земе.

Тестамент и нужен дел: колку може родителот слободно да остави?

Многу родители сакаат нивите да ги остават на детето што останало на село и ја обработува земјата. Законот тоа го дозволува — со тестамент. Но постои граница: нужниот дел.

Нужни наследници се потомците, посвоените деца и сопружникот. Тие имаат право на половина од делот што би го добиле по закон, дури и ако тестаментот ги изоставил. Родителите, браќата, сестрите и дедовците се нужни наследници само ако се трајно неспособни за работа и немаат средства за живот — и тогаш нужниот дел им е една третина од законскиот дел.

Во примерот погоре, секое од трите деца по закон би добило четвртина. Ако татко ги остави сите ниви на едниот син, другите две деца и мајката можат да бараат нужен дел — по една осмина од вредноста на оставината.

Кои форми на тестамент се признаваат?

• Своерачен тестамент — целиот напишан и потпишан од оставителот со своја рака. Не се пишува на компјутер.
• Писмен тестамент пред сведоци — го потпишува оставителот пред двајца сведоци кои исто така се потпишуваат.
• Тестамент составен кај нотар или во суд — најсигурната форма, бидејќи тешко се оспорува и не може да се загуби.
• Посебни форми (меѓународен, конзуларен, усен во исклучителни околности) — се користат ретко.

Како се спроведува оставинската постапка

Оставинската постапка се покренува по службена должност: откако матичарот ќе ја евидентира смртта, судот добива известување и предметот го доверува на нотар. Наследниците можат и сами да побараат постапката да започне.

1. Пријавете го имотот. Нотарот ќе праша што оставил починатиот — ниви, куќа, трактор, сметки во банка. Подгответе имотни листови и сообраќајна дозвола.
2. Докажете го сродството. Изводи од матична книга на родени и венчани за сите наследници.
3. Расправа кај нотарот. Наследниците изјавуваат дали го прифаќаат наследството, дали се откажуваат или го отстапуваат својот дел на друг наследник.
4. Решение за наследување. Нотарот носи решение кое станува правосилно ако никој не поднесе жалба во законскиот рок.
5. Запишување. Со правосилното решение се запишувате во катастарот, а тракторот се префрла во МВР.

Откажување и отстапување — не се исто

Откажувањето од наследство се дава со изјава до завршувањето на првостепената оставинска постапка и важи и за потомците на тој што се откажал, освен ако изрично не се откажал само во свое име. Отстапувањето, пак, е кога вашиот дел го давате на конкретен сонаследник — на пример, сестра што живее во странство го отстапува својот дел од нивите на братот што ги обработува. Оваа разлика е важна и за данокот, како што ќе видите подолу.

Данок на наследство: кој плаќа, а кој е ослободен

Данокот на наследство се плаќа на недвижен имот — земјиште, куќа, стопански објекти — и на правото на плодоуживање. Основица е пазарната вредност што ја утврдува проценител на општината.

На пример, Општина Делчево применува 3% за втор и 5% за трет наследен ред. Даночната пријава се поднесува во општината каде што се наоѓа имотот, обично во рок од 15 дена од правосилноста на решението. Кон пријавата се приложуваат решението за наследување, имотен лист и доказ за сродство.

Наследување на земјоделско земјиште — посебни правила

Може ли странец да наследи нива?

Ова е често прашање кај семејствата со деца во Германија, Италија или Австралија. Законот за сопственост и други стварни права (член 243) предвидува дека државјаните на земјите од ЕУ и ОЕЦД можат со наследување да стекнат недвижности во Македонија под исти услови како и домашните државјани, а другите странци — под услов на реципроцитет.

Но член 246 од истиот закон е јасен: странски физички и правни лица не можат да стекнуваат право на сопственост на земјоделско земјиште. Можат само, под услов на реципроцитет и со согласност од министерот за правда, да стекнат долготраен закуп. Затоа, ако наследник има само странско државјанство, нивите е најдобро однапред да се уредат во корист на член на семејството со македонско државјанство — со договор за отстапување за живот или со отстапување на наследниот дел во оставинската постапка. Тоа не важи за лица што имаат и македонско државјанство.

Сосопственост и делба на нивите

Наследниците стануваат сосопственици на идеални делови — секој е сопственик на „една четвртина“, но не на конкретно парче. Ова создава проблеми: еден наследник не може сам да продаде цела нива, ниту да ја стави под хипотека за кредит.

• Договорна делба — наследниците се договараат кој која парцела ќе ја земе и тоа го заверуваат кај нотар. Најбрзо и најевтино.
• Делба во оставинската постапка — ако сите се согласни, распределбата може да влезе директно во решението за наследување.
• Судска делба — кога нема договор. Трае долго и чини многу, а често завршува со продажба и поделба на парите.

Ако еден сосопственик сака да го продаде својот дел, законот им дава предност на другите сосопственици да го купат пред туѓо лице.

Запишување во катастар

Со правосилното решение за наследување се поднесува барање за запишување во Агенцијата за катастар на недвижности. Ако имотот повеќе генерации се води на дедо или прадедо, ќе мора прво да се расправи оставината по секој од нив по ред — ова е најчестата причина зошто наследството на село трае со месеци.

Наследување на куќа во село

Куќата се наследува исто како и земјата — по наследни редови или со тестамент. Сепак, неколку работи треба да се проверат пред расправата:

• ✓Дали куќата е запишана во катастар или е само „на парцела“ без запишан објект.
• ✓Дали објектот е легализиран — нелегализиран објект тешко се запишува и не може да се продаде.
• ✓Дали некој од наследниците вложувал во доградба — тоа може да влијае на делбата.
• ✓Дали има хипотека или долг врз имотот — наследниците одговараат за долговите на оставителот до вредноста на наследениот имот.

Надживеаниот сопружник честопати продолжува да живее во куќата. Ако децата се согласни, најчист начин е тоа да се уреди со договор или со право на плодоуживање, за да не дојде до спор подоцна.

Наследување на трактор и земјоделска механизација

Тракторот е подвижен имот и влегува во оставината исто како и нивите. Многу семејства го возат години наред регистриран на починатиот — што е проблем при сообраќајна несреќа, при продажба и при аплицирање за ИПАРД или национални мерки за механизација.

Чекори за префрлање на тракторот

1. Тракторот да се наведе во оставинската постапка, со сообраќајната дозвола и бројот на шасијата.
2. Ако има повеќе наследници, најдобро е во постапката да се договори тракторот да го добие еден, а другите тој дел да го надоместат со друг имот или пари.
3. Со правосилно решение за наследување се оди во МВР за промена на сопственик — со лична карта, сообраќајна дозвола, доказ за технички преглед и полиса за задолжително осигурување.
4. Приколките и самоодните машини се префрлаат на ист начин.

Дали и колку данок ќе се плати за подвижен имот како трактор или комбајн, проверете однапред во даночната служба на вашата општина. За наследници од прв наследен ред данок нема во секој случај.

Што да направите со субвенциите и земјоделското стопанство?

Ако починатиот бил носител на земјоделско стопанство, наследниците треба навреме да ја пријават промената на носител во подрачната единица на Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство. Без тоа нема да можете да аплицирате за директни плаќања на свое име. Ако стопанството има обврски по ИПАРД договор, веднаш контактирајте ја Агенцијата за финансиска поддршка во земјоделството и руралниот развој за да проверите како обврските се пренесуваат.

Заклучок: уредете го наследството пред да ви затреба

Наследувањето на земјоделско земјиште, куќа и трактор не е само правна формалност — тоа одлучува дали семејната фарма ќе продолжи да работи или ќе се распарчи меѓу наследници што не се согласуваат. Најголемите проблеми на село не настануваат поради законот, туку поради одлагањето: имоти што со децении се водат на починати, договори „на збор“ и наследници расфрлани низ светот.

Затоа: расправете ја оставината што побрзо, договорете се меѓу себе пред да одите кај нотар, проверете дали некој од наследниците има само странско државјанство и не го оставајте тракторот со години на името на починатиот. Ако родителите сакаат земјата да остане кај детето што ја обработува, тоа најдобро е да се уреди додека се живи — со тестамент или договор, а не со надеж дека „браќата ќе се договорат“.