Доживотен затвор за екоцид: Хрватска дури сега го воведува — Македонија веќе го има
Хрватска деновиве најавува едни од најстрогите казни за уништување на природата во регионот — доживотен затвор за екоцид и парични казни до 50 милиони евра за компаниите. Но малкумина знаат дека Македонија веќе го има ова кривично дело во својот Кривичен законик, и тоа од 2024 година. За нашите земјоделци клучното прашање не е дали законот постои, туку дали воопшто се применува.
Што најавува Хрватска?
Хрватскиот министер за правда најави ново кривично дело наречено екоцид, за кое казните би се движеле од најмалку 10 години затвор до доживотен затвор. Најавата дојде за време на вонредна собраниска седница поврзана со скандалот со опасен отпад во градот Госпиќ, каде нелегална депонија ги загадила подземните води.
Најинтересниот дел од хрватскиот предлог е тоа што ова кривично дело нема да застарува. Образложението е логично: последиците од загадена почва или вода честопати стануваат видливи дури по неколку децении, па затоа сторителот треба да одговара без разлика колку време поминало. За правните лица, односно компаниите, паричните казни би пораснале од сегашните 20 милиони на 50 милиони евра.
Македонија го воведе екоцидот уште во 2024 година
Она што хрватската најава го прави особено интересно за нас е фактот дека Македонија веќе помина низ истиот процес — и тоа порано. Од 15 март 2024 година во сила се одредбите од Глава XXII од Кривичниот законик (членови 218–234-а), кои се однесуваат на кривичните дела против животната средина и природата.
Екоцидот е дефиниран во член 218-б и е меѓу најтешките кривични дела во македонското законодавство. Законот предвидува дека тој што намерно, спротивно на прописите, ќе преземе или ќе пропушти дејствие поради кое ќе настане сериозна, широкораспространета или долготрајна штета на животната средина, ќе одговара со најмалку десет години затвор или доживотен затвор. Ако делото е сторено од небрежност, казната е парична или затвор до една година.
Македонија наспроти Хрватска — што вели споредбата?
| Ставка | Хрватска (најава, 2026) | Македонија (на сила од 2024) |
|---|---|---|
| Статус | Предлог во јавна расправа | Во сила од 15 март 2024 |
| Затворска казна | 10 години до доживотен затвор | 10 години до доживотен затвор |
| Член | Нов член 214-а | Член 218-б |
| Казни за компании | Предложени до 50 милиони евра | Прекршочни глоби до ~220.000 евра; предвидена е и одговорност на правни лица за дел од еколошките дела |
| Застарување | Предложено да не застарува | Важат општите правила (потврдете со стручњак) |
| Повод | Скандал со опасен отпад во Госпиќ | Усогласување со ЕУ и притисок од граѓанскиот сектор |
Како што се гледа, во најважниот дел — затворската казна — двете земји се на исто ниво. Разликата е во тоа што Хрватска дополнително притиска со огромни парични казни за загадувачите-компании и со отстранување на застарувањето, што е потег вреден за следење.
Зошто ова е важно токму за земјоделците?
Почвата, водата и воздухот се капиталот на секој земјоделец. Нелегални депонии, испуштање индустриски отпад во реки, диво палење отпад, загадување на подземните води — сето тоа директно ги погодува посевите, добитокот и здравјето на луѓето на село. Кога една фабрика или депонија ќе ја отруе водата за наводнување, штетата не е апстрактна — таа се мери во уништен род, болен добиток и напуштена земја.
Строгите казни за екоцид се, барем на хартија, штит за руралните средини. Земјоделецот е меѓу првите што ги трпи последиците од загадувањето, но и меѓу последните што добива заштита кога ќе се случи.
Но има и друга страна. Земјоделците треба да знаат дека и самите подлежат на еколошките одредби од законот — непрописно управување со отпад, палење стрништа спротивно на прописите или испуштање отпадни материи од фарма во водотеци. Екоцидот како најтешко дело бара намера и масовни размери, така што вообичаеното земјоделско работење не потпаѓа под него. Сепак, пошироката глава за отпад, вода и почва се однесува и на земјоделството.
Законот постои — но дали се применува?
Тука е суштината на приказната. И покрај современата и строга законска рамка, најновите анализи покажуваат дека еколошкиот криминал е меѓу најскапите, а најмалку гонети облици на криминал. Во целиот регион на Југоисточна Европа неодамна се спомнуваа само околу 57 процесирани случаи, а правниците уште од самиот почеток предупредуваа дека екоцидот тешко ќе се докажува во пракса.
Значи, Македонија има модерен закон што е меѓу построгите во регионот — но неговата вредност зависи од капацитетот на судовите, јавното обвинителство и инспекциските служби. Закон што не се применува е само хартија.
Што може да направи земјоделецот?
Ако забележите загадување што ви ја загрозува земјата, водата или добитокот, не молчете:
- Пријавете до Државниот инспекторат за животна средина и до надлежното јавно обвинителство.
- Документирајте сè — фотографии, видео, датуми и, ако е можно, примероци од водата или почвата.
- Поврзете се со локални здруженија и месни заедници — колективните пријави имаат поголема тежина.
- Барајте следливост — прашајте што прави инспекцијата откако ќе поднесете пријава.
За македонскиот земјоделец добрата вест е дека законската рамка постои и е меѓу построгите во регионот. Лошата вест е што ретко се применува. Колку повеќе пријави и притисок од терен, толку помал простор за молчење и загадување.
Често поставувани прашања (ЧПП)
Што е екоцид? +−
Екоцид е најтешкото кривично дело против животната средина. Се однесува на намерно предизвикување сериозна, широкораспространета или долготрајна штета на природата — на пример, масовно загадување на вода, почва или воздух со тешки последици.
Кога Македонија го воведе екоцидот? +−
Одредбите за екоцид и другите нови еколошки кривични дела стапија на сила на 15 март 2024 година, како дел од Глава XXII од Кривичниот законик.
Колкава е казната за екоцид во Македонија? +−
За намерно сторен екоцид казната е од најмалку десет години затвор до доживотен затвор. Ако делото е сторено од небрежност, следува парична казна или затвор до една година.
Дали обичен земјоделец може да биде обвинет за екоцид? +−
Не за вообичаено земјоделско работење. Екоцидот бара намера и масовни, долготрајни размери на штета. Сепак, за непрописно управување со отпад, диво палење или загадување водотеци постојат други, поблаги одредби од истата глава на законот.
По што се разликува хрватскиот од македонскиот пристап? +−
Затворската казна е речиси иста (10 години до доживотен затвор). Хрватска дополнително предлага парични казни до 50 милиони евра за компаниите и екоцидот воопшто да не застарува, што кај нас сè уште не е така изразено уредено.
Каде да пријавам загадување? +−
Пријавите се поднесуваат до Државниот инспекторат за животна средина и до надлежното јавно обвинителство. Секогаш прикачувајте докази — фотографии, датуми и локација.
