Продажба на деца: земја во срцето на Европа ги продаваше сирачињата на фармерите — сè до 1981 година

Замислете село, пазарен ден, а на импровизираната бина не стои стока, туку — деца. Семејствата се надлицитираат, но наопаку: победува оној што ќе побара најмалку пари од властите за да го земе детето „на издршка”. Тоа не е сцена од темниот среден век. Тоа е Швајцарија — една од најбогатите и најуредните земји на светот. А најстрашното од сè е кога ќе се сфати колку долго траело.

Во Македонија сме навикнати земјоделството да го гледаме како тежок, но чесен труд — семејство, нива, стадо, пот на чело. Затоа приказната за швајцарските Продажба на деца удира толку силно. Зашто таа ја покажува мрачната страна на селскиот живот, онаа што ретко се раскажува: како потребата за евтина работна рака може да се претвори во ладнокрвно тргување со човечки судбини.

Кои беа „Децата што се продаваа”?

На германски ги нарекувале Verdingkinder — буквално „наемни” или „договорни деца”. Тоа биле деца што швајцарските власти им ги одземале на семејствата и ги предавале кај туѓи луѓе, најчесто кај сиромашни земјоделци на село.

Причината за одземањето ретко била вистинска опасност по детето. Најчесто било доволно семејството да е премногу сиромашно, мајката да е невенчана, таткото да пие, или семејството да припаѓа на јенишкото население (традиционалните номади). Погодени биле и сирачињата и децата чии родители биле болни и неспособни да се грижат за нив.

Бројките се стравотни. Се проценува дека само низ системот на договорни – продадени деца поминале околу 100.000 деца, а ако се сметаат сите форми на присилно сместување, зборуваме за стотици илјади погодени во период од повеќе од еден век.

Аукции на кои се лицитираше — само што било наопаку

Оваа е сцената што најмногу згрозува. Децата навистина биле делени на јавни аукции. Но не онака како што замислуваме продажба на стока за пари.

Функционирало обратно: земјоделските семејства се надлицитирале кое ќе побара најмала издршка од општината за да го земе детето. Оној што ќе прифател најниска сума, го добивал детето. Логиката е ледено пресметлива — колку помалку плаќала заедницата, толку подобро за буџетот. А што ќе доживеело детето во тој дом, никого особено не го интересирало.

Тука е важно да бидеме прецизни, зашто вистината не треба да се разубавува, но ниту да се преувеличува. Ваквите јавни аукции главно исчезнале на почетокот на 20 век, по донесувањето на швајцарскиот граѓански законик од 1912 година. Но — и ова е клучното — присилното сместување на децата продолжило во поинаква форма уште децении потоа.

Живот на фармата: работна рака, а не дете

За читателите на еден земјоделски портал, овој дел е најтежок за читање. Продадените деца завршувале на фарми каде што се очекувало да работат како возрасни — на нива, во штала, со добитокот — од најрана возраст.

• Работеле долги часови, честопати наместо да одат на училиште.
• Ретко биле плаќани за трудот — работеле „за леб и покрив”.
• Многумина трпеле физичко насилство, а немал мал број и сексуална злоупотреба.
• Девојчињата минувале уште полошо — се сметало дека нема потреба да учат занает бидејќи „и онака ќе се мажат”.

Најстрашно е што целата заедница молчела. Свештеникот, учителот, соседите — сите знаеле или насетувале, но одбирале да не гледаат. Учител што ќе пријавел малтретирање ризикувал да остане без работа. Многу од овие деца подоцна, како возрасни, никогаш не им кажале ни на своите брачни другари и деца низ што поминале. Некои се скршиле засекогаш; други си го одзеле животот.

Зошто оваа практика траела дури до 1981 година?

Ова е прашањето што најмногу нè потресува — и одговорот е во законите, не во некое далечно минато. Сè до 1981 година, швајцарските власти можеле еднострано да сместат дете или млад човек во дом, институција или на фарма, без судска одлука и без согласност на детето или на родителите.

Ова се нарекувало „административно сместување”. Значи, не станува збор само за времето на прадедовците. Практиката траела во ерата на телевизија во боја, автомобили и летови во вселената. Дури откако Швајцарија ги ускладила своите закони со Европската конвенција за човекови права, оваа можност за присилно сместување без суд конечно паднала.

Што е точно, а што претерување?

На друштвените мрежи оваа тема кружи во драматизирана форма, па вреди да се раздвои вистината од претерувањето — тоа е должност на секој сериозен медиум.

Точно е дека одземањето и присилното сместување на децата биле државно санкционирани — тоа била официјална, законски дозволена пракса. Но злоупотребата на фармите не била изречно впишана во закон како политика на државата. Таа била широко распространета, толерирана и премолчувана од цело едно општество што одбрало да не се меша.

Оваа разлика е важна, но не ја намалува одговорноста. Напротив. Едно е злосторство да наредува диктатор; друго е кога цела мирна, уредна и богата земја со децении гледа настрана додека децата страдаат — само за да не се наруши селскиот мир и да не се оптеретат општинските буџети.

Извинувањето, парите и признанието „злосторство против човештвото”

Швајцарија на крајот се соочи со своето минато, иако предоцна за многумина.

• 2013 година: тогашната министерка за правда Симонета Сомаруга официјално се извини во име на државата на сите жртви на присилните сместувања.
• 2014 година: Гвидо Флури — и самиот поранешно дете од дом — покрена граѓанска иницијатива за обесштетување, барајќи фонд од 500 милиони франци.
• 2016–2017 година: швајцарскиот парламент усвои фонд од 300 милиони франци. Секоја жива жртва можеше да добие до околу 25.000 франци, а бројот на преживеани се проценуваше на 12.000 до 15.000 луѓе.
• Февруари 2025 година: Швајцарија за прв пат призна дека присилното одземање деца од јенишката и синти заедницата претставува злосторство против човештвото, потврдувајќи го извинувањето од 2013 година.

Илјадници луѓе конечно добија официјално признание дека врз нив била сторена неправда. Но никаков фонд не може да ги врати изгубеното детство, скршените животи и годините проведени како туѓа работна рака.

Зошто ова нè засега и нас?

Може да изгледа далечно — друга земја, друго време. Но поуката е универзална и особено важна за руралните средини секаде во светот, вклучително и кај нас.

Кога евтината работна рака ќе стане поважна од човекот што ја дава, вратата за злоупотреба е широко отворена. Најранливите — децата, сиромашните, оние без глас — секогаш ја плаќаат цената кога заедницата ќе одлучи да не гледа. Затоа секое дете на секоја фарма, и секој што работи на туѓа нива, заслужува пред сè да биде третиран како човек, а не како пар раце.

Швајцарија ни покажа колку долго може да трае едно молчење — и колку тешко се лекуваат раните кога конечно ќе проговориме. Тоа е приказна што вреди да се памети, за да не се повтори никаде.