По жетвата без ерозија: како да ја заштитите почвата од поројни дождови

Периодот меѓу жетвата и есенската сеидба често изгледа како кратка пауза, но токму тогаш површинскиот слој на почвата може да претрпи најголема штета. По жетвата, нивата останува без жива покривка, а дополнителното дискување ја претвора површината во ситен, лесно разурлив слој.

При силен дожд, капките ги разградуваат почвените агрегати и создаваат покорица. Наместо да навлезе во почвата, водата почнува да тече по површината, ги продлабочува трагите од механизацијата и ги однесува најситните и најплодните честички.

Најдобрата заштита не е една единствена операција, туку навремена комбинација од задржување на стрништето, умерена обработка, правилно насочување на водата и брзо воспоставување растителна покривка. Мерките треба да се изберат според наклонот, должината на падината, видот на почвата и културата што ќе се сее наесен.

Зошто голата почва е најранлива по жетвата

Рамномерно распоредениот растителен материјал ја ублажува енергијата на дождот и го забавува движењето на водата. Кога сламата и стрништето се отстранети, капките директно ја удираат почвата, ги кршат агрегатите и го затвораат површинскиот слој.

Покорицата го намалува впивањето, па и релативно краток пороен дожд може да предизвика истекување. На падини проблемот брзо се зголемува со должината на теренот, додека кај песокливи и песокливо-илести почви лесните честички полесно се разнесуваат и однесуваат.

Пред првиот силен дожд треба да се провери дали на нивата има голи делови, длабоки траги од тркалата, природни жлебови и места каде водата се собира. Тие точки најчесто го покажуваат идниот почеток на браздите.

• Поголем ризик имаат стрмни и долги падини.
• Лесните почви побрзо губат ситни честички и органска материја.
• Ситно обработена површина полесно создава покорица.
• Трагите од механизација можат да станат канали за концентриран ток.

Задржете ги стрништето и жетвените остатоци

Сламата, стрништето и другите остатоци не се отпад што треба целосно да се отстрани. Нивната рамномерна распределба го прекинува директниот удар на дождот, ја забавува водата и создава услови за подобро впивање.

Палењето на жетвените остатоци ја остава површината целосно отворена и ја отстранува органската материја од најгорниот слој. И целосното собирање може да биде неповолно, особено на песокливи почви каде покривката е потребна за намалување на разнесувањето и губењето влага.

Ако остатоците се многу нерамномерно распоредени, може да се направи еднократно рамномерно распределување со соодветна механизација. Целта е заштитна покривка, а не создавање дебели купови што го отежнуваат никнувањето на следната култура.

• Оставете рамномерно стрниште по целата површина.
• Избегнувајте палење и целосно отстранување на сламата.
• Проверете дали жетварката остава нерамномерни ленти од материјал.
• Прилагодете ја количината на остатоци на културата што следи.

Обработувајте само со јасна цел

Повеќекратното дискување и создавањето прашкаст површински слој не ја прават нивата автоматски подготвена за сеидба. Таквата површина полесно се запечатува под дожд и може да го зголеми површинското истекување.

По жетвата секоја обработка треба да има конкретна причина: плитко внесување на остатоците, уништување на плевели, рамнење на опасни траги или подготовка за сеидба. Ако проблемот е само една збиена трага, не треба да се обработува целата парцела.

На лесни почви приоритет има зачувувањето на покриеноста и влагата. Плитка минимална обработка или директна сеидба се можни таму каде што условите, остатоците и опремата го дозволуваат тоа. Длабоката есенска обработка не треба да биде автоматски избор.

• Не поминувајте со механизација без агрономска причина.
• Избегнувајте создавање прашкаст слој.
• Решавајте ги само конкретните збиени траги и нерамнини.
• Прилагодете ја обработката на следната есенска култура.

На падина работете по контурите

Контурната обработка и сеидба следат линии приближно еднакво високи по теренот, наместо правецот надолу по падината. Така плитките нерамнини на површината ја намалуваат брзината на водата и го скратуваат патот по кој таа се движи.

Практиката е најкорисна на благи и умерени падини, особено ако е комбинирана со растителни остатоци. Не треба да се сфати како создавање непрекинати насипи. Ако водата се собира зад таква преграда, при силен дожд може да ја пробие и да создаде длабока јаруга.

На секоја парцела прво треба да се согледа природниот тек на водата. Ако има една точка во која се собира поголема количина, потребен е стабилен и планиран излез, а не импровизирано пренасочување кон соседната нива.

• Избегнувајте бразди и редови што водат право надолу по падината.
• Следете ги контурните линии при обработката и сеидбата.
• Не создавајте непрекинати насипи без безбеден испуст.
• Побарајте стручна процена за стрмни терени и големи сливни површини.

Тревни појаси и тревни водотеци за критичните места

Тревен појас поставен попречно на падината, под ризичниот дел од нивата или по работ каде истекува водата, ја намалува брзината на површинскиот ток и задржува дел од наносот. Тој е особено корисен таму каде ситните бразди почнуваат да се спојуваат во поголеми јаруги.

На природните места за собирање вода може да се воспостави тревен водотек: плитко и широко стабилизирано корито со трајна вегетација. Таквиот појас не треба да се ора, да се остава гол или да се пресекува со попречни траги од механизација.

Ширината и положбата не се одредуваат со едно правило. Тие зависат од наклонот, должината на падината, типот на почвата и очекуваниот проток. Кај поголеми проблеми, решението треба да го процени агроном или водостопански стручњак.

• Поставете тревни појаси попречно на падината.
• Заштитете ги природните долинки и местата каде се собира вода.
• Не орајте низ тревен водотек.
• Одржувајте густа и непрекината вегетација на заштитниот појас.

Покривна култура до есенската сеидба

Ако има доволно време и влага за никнување, покривната култура може да ја заштити почвата во периодот меѓу жетвата и главната есенска култура. Житните и легуминозните видови создаваат коренова и надземна покривка, а со текот на времето придонесуваат и за органската материја.

Изборот треба да се усогласи со следната култура, плодоредот, достапната вода и можноста за уништување напролет. Не е добро автоматски да се избере ист вид што ќе следи во плодоредот, бидејќи може да се зголеми ризикот од пренесување болести и проблеми со плевели.

На парцела со краток период до есенската сеидба, задржаното стрниште може да биде попрактично од покривна култура што нема услови да никне. Одлуката треба да се донесе според реалната влага и временскиот прозорец, а не само според календарот.

• Проверете дали има доволно влага за никнување.
• Усогласете го видот со плодоредот и следната култура.
• Планирајте како и кога ќе ја уништите покривната култура.
• Не избирајте вид што може да пренесува проблеми кон наредната култура.

Канали и пропусти: проодни, но без опасен концентриран ток

Пред есенските дождови треба да се отстранат наносите, отпадот и вегетацијата што го блокираат протокот во каналите и пропустите. Треба да се проверат и местата каде водата излегува, бидејќи нестабилен испуст може да се продлабочи и да прерасне во јаруга.

Чистењето не смее да заврши со создавање силен, концентриран ток кон соседна парцела, јавен пат или природен водотек без заштита. Излезот треба да биде стабилизиран со вегетација или соодветно техничко решение, зависно од количината и брзината на водата.

Работи во водотек, канал или крајбрежен појас може да подлежат на посебни правила и согласности. Пред поголема интервенција проверете го режимот кај надлежната водостопанска институција и не менувајте го текот на водата на своја рака.

• Исчистете ги затнатите пропусти и местата со наноси.
• Проверете дали излезите се стабилни пред поројни дождови.
• Не пренасочувајте вода директно кон туѓа парцела.
• Побарајте совет пред интервенција во водотек или крајбрежен појас.

Што значи наклонот за изборот на мерки

Блага падина може да се заштити со растителни остатоци, умерена контурна обработка и навремена сеидба. Кај умерен наклон, истите мерки често треба да се надополнат со тревен појас или стабилизиран водотек, особено ако падината е долга.

На стрмни терени контурната обработка сама по себе не е доволна. Може да бидат потребни трајни тревни површини, тераси или проектирани испусти. Изборот зависи и од почвата: пропустлива лесна почва бара покриеност, додека збиена или слабо пропустлива почва може побрзо да создаде површински ток.

За земјоделски површини со наклон над 15 проценти важат посебни ограничувања според достапниот текст на Законот за земјоделското земјиште, вклучително и ограничувања за едногодишни култури и барања за затревување во одредени случаи. Пред работа проверете ги важечките измени и конкретниот режим за парцелата.

• На блага падина започнете со остатоци и контурна обработка.
• На умерена падина додајте тревен појас или водотек каде што се собира вода.
• На стрмна падина побарајте стручна процена пред орање.
• Проверете ги законските ограничувања за наклон над 15 проценти.

Практичен редослед од жетвата до сеидбата

Најлесно е мерките да се спроведат како кратка теренска проверка. Прво се утврдува каде водата природно се движи, а потоа се избира начин на обработка и заштита. Така се избегнува трошење гориво и време на операции што не го решаваат вистинскиот проблем.

Ако сеидбата се одложува, не оставајте ја најдолгата падина целосно отворена. Задржаното стрниште, привремена покривна култура или тревен појас може да ја намалат изложеноста на површината до никнувањето на есенската култура.

1. Задржете ги растителните остатоци и распределете ги рамномерно.
2. Избегнете непотребно дискување и ситнење.
3. Означете ги местата каде се собира и излегува водата.
4. Обработувајте попречно на падината, по контурите.
5. Проверете ги тревните појаси, каналите и пропустите.
6. Посејте ја есенската или покривната култура штом влагата и условите дозволат.

Заклучок

Заштитата на нивата по жетвата започнува со помалку агресивна обработка, а не со повеќе поминувања на механизацијата. На падини и лесни почви најмногу помагаат зачуваното стрниште, контурните редови и тревната покривка на местата каде водата се концентрира.

Пред есенската сеидба проверете ја секоја природна долинка, трага од тркало и испуст. Навремено поправена критична точка може да спречи губење на површинската почва и скапа санација по пороен дожд.

Најчесто поставувани прашања