Градинарство · Чување

Складирање компир преку зима: температура, болести, штетници, препарати и што да правите со зелениот компир

Правилното складирање компир одлучува дали компирот ќе ви трае до пролет или во јануари ќе фрлате гајби скапани кртоли. Половина од загубите не настануваат на нива, туку во визбата: компир собран мокар, ставен на топло, оставен на светло или измешан со болни кртоли. Во овој водич ги поминуваме сите чекори, од бербата до пролет. Објаснуваме и кои болести ги прават дамките, што е дозволено од препаратите и колку е опасен зелениот компир.

НАЈВАЖНОТО

Компирот за јадење најдобро се чува во темно, на 6–8 °C и висока влажност, со проветрување.
Пред складирање компирот треба да се просуши и да му зараснат раните, па дури потоа да се спушти на ладно.
Зелените делови и никулците содржат соланин. Мала зелена дамка се отсекува длабоко, а целосно зелен или горчлив компир се фрла.

Пред складирање: подготовката одлучува за сè

1. Вадете зрел компир, по суво време

Компирот е подготвен за складирање кога кората е цврста и не се лупи кога ќе ја протриете со палец. Стеблата треба да се исушени, природно или со косење 2–3 недели пред вадењето. Вадете по суво време, кога почвата не е кална. Мокар компир собран во кал е првиот чекор кон гниење.

2. Без удари и рани

Секој удар, скршеница и засек е отворена врата за габите и бактериите. Не фрлајте го компирот во приколка од височина, не газете по него и не ги полнете вреќите до пукање.

3. Просушување и зараснување на раните

По вадењето, компирот треба да остане околу 10–14 дена на 12–18 °C, на темно, со добра влажност и проветрување. Во тој период ситните рани се затвораат со нов заштитен слој. Ако веднаш се спушти на ладно, раните остануваат отворени.

4. Строго сортирање

Пред да ги спуштите во визба, ги отстранувате сите кртоли што се:

исечени, скршени или длабоко оштетени;
меки, со мирис или со влажни дамки;
со траги од гниење, мувла или ходници од црви;
зелени.

Ситните и оштетените кртоли користете ги први. Не ги чувајте „за подоцна“.

Најчеста грешка: Компирот се собира, веднаш се истура на куп во визба и не се гледа до Божиќ. Една кртола со мокро гниење може за неколку недели да заглави цел куп.

Идеални услови за складирање компир

Услов	Компир за јадење	Семенски компир	Зошто е важно
Температура	6–8 °C	2–4 °C	На топло никнува и гние, на премногу ладно станува сладок.
Влажност на воздухот	90–95%	90–95%	На суво се збрчкува и губи тежина. Не смее да има капење вода.
Светлина	Целосно темно	Темно (пред садење може дифузна светлина за никнење)	На светло се создаваат хлорофил и соланин.
Проветрување	Да, без промаја	Да	Ја носи топлината и влагата, спречува кондензација и задушување.

Зошто компирот не смее да биде премногу ладен?

Под околу 6 °C скробот во компирот почнува да се претвора во шеќер. Компирот станува благ и сладок, а при пржење темнее. Кај пржен компир со повеќе шеќер се создава и повеќе акриламид, супстанца непожелна во храната. Затоа прописите на ЕУ за намалување на акриламидот препорачуваат компирот за пржење да се чува над 6 °C. На 0 °C и пониско компирот замрзнува, а по одмрзнувањето станува мек и воденест.

Совет: Ако компирот се засладил од студ, оставете го 1–2 недели на собна температура пред употреба. Дел од шеќерот повторно ќе се претвори во скроб.

Каде и во што да се чува?

Во дрвени гајби или мрежести вреќи, никогаш во затворени најлонски кеси.
На палети или штици, а не директно на бетон или земја.
Во купови до 1–1,5 m висина во домашни услови, за да не се загрее и задуши долниот дел.
Подалеку од јаболка и круши. Овошјето испушта етилен, кој може да го забрза никнувањето.
Покриено со темно платно или јута ако просторијата не е целосно темна. Не покривајте со најлон.

Болести при складирање компир: како да ги препознаете дамките

Болест	Како изгледа	Што да правите
Мокро гниење (бактерии)	Меко, кашесто, слузесто ткиво со многу непријатен мирис. Тече и ги заразува соседните кртоли.	Веднаш отстранете ја заразената кртола и оние околу неа. Проверете ја влажноста и проветрувањето.
Суво гниење (Fusarium)	Збрчкана, вдлабната дамка, често со концентрични кругови. Внатре има шуплини со бела или розеникава мувла.	Отстранете ги. Почнува од рани, затоа најважно е внимателно вадење и зараснување на раните.
Пламеница на кртолата	Кафеави до виолетови, малку вдлабнати дамки. Под кората месото е рѓосано-кафеаво.	Не складирајте компир од нива со пламеница без строго сортирање. Често ѝ отвора пат на мокрото гниење.
Сребренеста краставост	Сребрени, сјајни дамки на кората, особено кај измиен компир.	Главно естетска штета, но кртолата полесно губи вода. Чувајте ги на ладно и не мијте ги пред складирање.
Обична краста	Плутести, груби краставости на кората.	Се јаде, само се лупи подебело. Не е опасна при чување.
Ризоктонија („црна краста“)	Црни зрнца налепени на кората, што не се мијат.	Кај компир за јадење се лупи. Таков компир не се користи за семе.
Црно срце	Внатре кртолата е темна или црна, однадвор изгледа здрава.	Причина е недостиг на кислород, во преголем куп или затворен простор. Подобрете го проветрувањето.
Оштетување од мраз	Стаклесто, воденесто месо што по одмрзнување станува меко.	Таков компир брзо гние. Употребете го веднаш или фрлете го.

Штетници во складиштето

Компиров молец

Ова е најопасниот штетник во складиште, особено во топлите краишта на Македонија. Пеперугата снесува јајца на кртолите, а гасениците прават ходници низ месото. Внатре остануваат измет и пајажина, а кртолите гнијат.

Не оставајте извадени кртоли на нива преку ноќ, затоа што тогаш молецот ги напаѓа.
Добро затрупувајте ги кртолите со земја во текот на вегетацијата.
Ставете мрежа на прозорците и отворите на складиштето.
Користете феромонски замки за следење на летот.
Чувајте на пониска температура. Под 10 °C молецот речиси не се развива.

Глувци и стаорци

Ги гризат кртолите и пренесуваат болести. Затворете ги отворите, чувајте ја просторијата чиста и користете механички стапици. Отровни мамки поставувајте само во затворени кутии, подалеку од деца и домашни животни. Никогаш не ги ставајте директно врз компирот.

Телени црви

Тие прават штета на нива, а не во визба. Сепак, кртолите со нивни дупки не ги складирајте долго, бидејќи низ дупките навлегуваат габи и бактерии.

Препарати при складирање компир: што е дозволено, а што не

За домашно складирање: Компирот што го чувате за своето семејство не го третирајте со никакви хемиски препарати. Најдобрата заштита е здрава кртола, темнина, правилна температура и редовен преглед. Никогаш не посипувајте складиран компир со прашоци или средства наменети за прскање на нива.

Средства против никнење

Кај големите складишта се користат средства што го задржуваат никнувањето. Тука има важна промена. Најкористеното средство со децении, хлорпрофамот (CIPC), не е повеќе одобрено во Европската Унија. По научната оцена на ЕФСА за ризикот од остатоци, неговото одобрување не беше обновено во 2019 година, а употребата е прекината во 2020 година.

Во ЕУ денес се користат алтернативи:

малеинска хидразид, што се прска на нива во текот на вегетацијата, пред вадењето;
масло од нане, што се аплицира во складиштето;
1,4-диметилнафталин, што се аплицира во складиштето;
етилен, што се применува во складиштето.

Пред секоја употреба: Користете само средства што се регистрирани во Македонија за таа намена и за таа култура. Листата на регистрирани средства ја води Фитосанитарната управа. Ако не сте сигурни дали некое средство е дозволено, прашајте таму или кај советник од Агенцијата за поттикнување на развојот на земјоделството.

Што е каренца и зошто е важна?

Каренцата е минималниот број денови што мора да поминат од последното третирање до бербата, односно до продажбата или употребата на производот. Во тој период остатоците од препаратот се разградуваат до безбедно ниво. Каренцата е различна за секој препарат и за секоја култура и секогаш е напишана на етикетата.

Што да проверите на етикетата	Зошто
Дали компирот е наведен како култура	Средство што не е регистрирано за компир не смее да се користи на компир.
Каренца (денови)	Колку мора да се чека до вадење, продажба или консумирање.
Доза и начин на примена	Повисоката доза значи повеќе остатоци, а не подобра заштита.
Дали е за нива или за складиште	Средствата за прскање на нива никогаш не се користат директно на складиран компир.
Лична заштитна опрема	Ракавици, маска и заштитна облека ве штитат вас.

Колку се штетни препаратите по луѓето?

Регистрираните средства се оценуваат пред да се дозволат. За нив се пропишани максимални дозволени количини на остатоци во храната. Проблемот настанува при неправилна употреба: незадржана каренца, поголема доза, средство што не е за таа намена или забрането средство. Тогаш остатоците во компирот може да бидат над дозволеното. Најизложен е самиот земјоделец ако работи без заштитна опрема.

Зелен компир: колку е опасен соланинот?

Кога компирот стои на светло, кората позеленува. Зелената боја е хлорофил и сама по себе не е отровна. Но таа е знак дека во компирот се зголемила и количината на гликоалкалоиди, од кои најпознат е соланинот. Тие природно ги има во секој компир, но најмногу ги има во кората, во „очињата“, во никулците и во зелените делови.

Што велат научните институции?

Европската агенција за безбедност на храната (ЕФСА) во 2020 година утврди дека најниската доза при која се забележуваат несакани ефекти кај луѓето е 1 mg гликоалкалоиди на килограм телесна тежина дневно.
Европската комисија препорачува содржината во компирот да не биде над 100 mg на килограм (збир од алфа-соланин и алфа-хаконин).
ЕФСА утврди загриженост особено за доенчињата и малите деца, а кај возрасните кај оние што јадат многу компир.

Што значи тоа во пракса?

Телесна тежина	Количина компир со 100 mg/kg што ја достигнува дозата на ефект	Ако компирот има двојно повеќе (200 mg/kg)
Дете, 15 kg	околу 150 g	околу 75 g
Дете, 40 kg	околу 400 g	околу 200 g
Возрасен, 70 kg	околу 700 g	околу 350 g

Табелата е илустрација. Таа покажува дека кај децата вредноста се достигнува со многу помали количини и дека зелениот и никнатиот компир, кој содржи повеќе гликоалкалоиди, брзо ја намалува безбедната граница.

Симптоми на труење

Најчести се гадење, повраќање, болки во стомакот и дијареа, понекогаш со температура. Симптомите обично се јавуваат неколку часа по оброкот. Кај тешки труења, кои се ретки, може да има нарушување на свеста и проблеми со срцето и дишењето.

Ако по јадење компир се појави повраќање, дијареа или слабост, особено кај дете, јавете се на лекар или во најблиската здравствена установа.

Што да правите со зелен и никнат компир?

Мала зелена дамка: исечете ја длабоко и широко, заедно со околното месо.
Целосно или претежно зелен компир: фрлете го.
Никулци и очиња: отстранете ги длабоко. Силно никнат, збрчкан и мек компир не го јадете.
Горчлив вкус или пецкање во устата: престанете да јадете, тоа е знак за високо ниво на гликоалкалоиди.
Лупење: го намалува соланинот за 25 до 75%. За малите деца компирот секогаш лупете го.
Водата од варење: не користете ја повторно.

Внимание: Варењето и пржењето само делумно го намалуваат соланинот. Затоа зелените делови не се „сварат“, туку се отсекуваат.

Редовен преглед во текот на зимата

Прегледувајте го компирот барем еднаш неделно, а во првиот месец и почесто.
Мерете ја температурата со обичен термометар во просторијата.
Ако мириса на гнило, барајте ја кртолата веднаш. Мирисот е најранниот знак.
Ако има капки вода под покривката или на ѕидовите, подобрете го проветрувањето.
Кога ќе почне никнувањето, кршете ги никулците и употребете го тој компир прв.

Најчесто поставувани прашања

На која температура се чува компирот? +−

Компирот за јадење се чува на 6–8 °C, на темно и при висока влажност. Семенскиот компир може на 2–4 °C.

Дали смее компирот да се чува во фрижидер? +−

Подобро не. Фрижидерот е преладен и компирот станува сладок, а при пржење темнее и создава повеќе акриламид. Најдобра е ладна, темна визба или остава.

Дали е отровен зелениот компир? +−

Зеленото е знак за повеќе соланин. Малата зелена дамка се отсекува длабоко. Целосно зелен или горчлив компир треба да се фрли.

Може ли да се јаде никнат компир? +−

Ако никулците се мали и кртолата е цврста, никулците и очињата се отстрануваат длабоко, а компирот се лупи. Силно никнат, збрчкан или мек компир не се јаде.

Зошто компирот гние во визбата? +−

Најчести причини се вадење по влажно време, механички оштетувања, лошо сортирање, превисока температура, кондензација и слабо проветрување.

Што значат црните дамки внатре во компирот? +−

Најчесто тоа е црно срце од недостиг на кислород, оштетување од удар или студ. Темните делови се отсекуваат. Ако е зафатен поголем дел, компирот се фрла.

Дали смеам да прскам компир во визба против никнење? +−

За домашно чување не се препорачува никаков хемиски третман. Во комерцијални складишта смеат да се користат само средства регистрирани за таа намена, според етикетата и со почитување на каренцата.

Што е каренца? +−

Тоа е минималниот број денови од последното третирање до бербата или употребата на производот. Секогаш е напишана на етикетата на препаратот.

Дали хлорпрофамот (CIPC) е дозволен? +−

Во Европската Унија неговото одобрување не е обновено и употребата е прекината во 2020 година. За статусот во Македонија проверете во регистарот на Фитосанитарната управа.

Како да го заштитам компирот од компиров молец? +−

Не оставајте извадени кртоли преку ноќ на нива. Складирајте само здрави кртоли, ставете мрежи на отворите, користете феромонски замки и чувајте го компирот на ладно.

Заклучок

Добро складирање компир не бара скапи средства, туку ред: вадење по суво време, внимателно ракување, две недели за раните да зараснат, строго сортирање и потоа темна, ладна и проветрена просторија на 6–8 °C. Неделниот преглед ве чува од изненадувања. Зелениот компир е предупредување, а не детал: отсечете го длабоко или фрлете го, особено кога готвите за деца.

Текстот е информативен. За употреба на средства за заштита на растенијата користете само регистрирани препарати според етикетата и проверете ги информациите со надлежните институции (Фитосанитарна управа). За симптоми на труење и здравствени прашања консултирајте се со лиценциран лекар.