Истражување · Законодавство · Агрохемија · Ветерина

Забранети пестициди во Македонија кои се забранети во ЕУ — анализа со табели и официјални извори

Забранети пестициди во Македонија и нивниот однос со европското законодавство — ова е тема која директно влијае на здравјето на потрошувачите, извозната способност на земјоделците и довербата во домашната храна. Македонија сè уште не е целосно усогласена со регулативата на ЕУ во областа на средствата за заштита на растенија и ветеринарните лекови, а последиците од тоа се видливи — на граничните пунктови на ЕУ и во лабораториските извештаи.

Забранети пестициди: што значи различен правен статус?

Кога велиме дека една активна материја е „дозволена во Македонија, а забранета во ЕУ” — тоа не значи нужно дека е опасна во апсолутна смисла, но значи дека ЕУ, врз основа на научна проценка на EFSA, утврдила дека нејзината употреба не може да се смета за безбедна под ниту едни реални земјоделски услови.

Активна материја е хемиската супстанција одговорна за биолошкиот ефект на пестицидот. Трговското ime е комерцијалниот назив на препаратот (на пример, Dursban содржи chlorpyrifos). Каренцата е минималниот временски период меѓу последниот третман и бербата. MRL (Maximum Residue Limit) е максималната дозволена количина на резидуи во или на храна. Кога ЕУ забранува активна материја, MRL автоматски паѓа на 0,01 mg/kg — практично нула.

Забранети пестициди — споредбена табела Македонија vs ЕУ

Извори: EU Pesticides Database (EC), EFSA, EUR-Lex, Commission Regulations, RASFF, RFE/RL (2024). Статусот за Македонија е ориентациски — задолжително проверете во Регистарот на средства за заштита на растенија на Фитосанитарната управа на Македонија. Последно ажурирање анализа: мај 2025.

Статусот во ЕУ е верификуван преку EU Pesticides Database (EC), EUR-Lex и Commission Regulations. Македонскиот статус е ориентациски — проверете ги официјалните листи на Фитосанитарната управа.

Ветеринарни лекови: кои се забранети за прехранбени животни во ЕУ

Ветеринарните лекови претставуваат уште еден сегмент каде разликите меѓу Македонија и ЕУ може да бидат значајни. Регулативата на ЕУ — пред сè Регулатива (ЕУ) 37/2010 и Директивата 96/22/ЕЦ — дефинира листа на супстанции кои се апсолутно забранети за употреба кај прехранбени животни. Нивното присуство во месо, млеко, јајца или мед е незаконско без оглед на концентрацијата.

Апсолутно забранети во ЕУ за прехранбени животни (Табела 2, Регулатива 37/2010)

Извори: Regulation (EU) No 37/2010 (EMA), Council Directive 96/22/EC, EMA AMEG, Codex Alimentarius CX-MRM 2-2018, WHO AMR Global Action Plan.

Зошто забранети пестициди сè уште се употребуваат на Балканот?

Ова е можеби најважното практично прашање. Одговорот не лежи во злобна намера, туку во комбинација на системски фактори кои се добро документирани.

Побавна регулаторна усогласеност — Македонија е во процес на приближување кон ЕУ стандардите, но тој процес е бавен. Некои активни материи кои ЕУ ги забранила пред 10–15 години сè уште не се формално повлечени од македонскиот регистар.

Стари залихи — Дури и кога активна материја се повлекува, земјоделците можат да имаат стари залихи. Проблемот е кога тие залихи се употребуваат по завршување на транзицискиот период.

Неинформираност — Голем дел од земјоделците не ја следат регулативата. Купуваат препарат по навика, по „трговско ime”, без да знаат дека активната материја е забранета. Topsin M може да содржи thiophanate-methyl, Dursban содржи chlorpyrifos — но ако земјоделецот не ја чита декларацијата, не го знае тоа.

Увоз од соседни земји — Препарати кои не се регистрирани во Македонија понекогаш се набавуваат преку неформалните канали од соседните држави. Тоа е нелегална практика со директни правни и здравствени ризици.

Здравствени импликации: хронична изложеност и резидуи

Резидуите од пестициди во храна ретко предизвикуваат акутно труење при нормални нивоа на потрошувачка. Загрижувачки е хроничниот ефект — долгогодишно внесување на мали количини на невротоксични, ендокрини или потенцијално канцерогени материи.

Децата се особено ранлива група: нивниот мозок сè уште се развива, а телесната маса е помала при истата изложеност. Chlorpyrifos, на пример, е поврзан со намален IQ и зголемена хиперактивност кај деца при пренатална изложеност — тоа е клучната причина за неговата забрана во ЕУ (EFSA, 2019).

Антимикробната резистенција (AMR) е глобален здравствен проблем — неправилната употреба на антибиотици во сточарството придонесува за развој на резистентни бактерии кои можат да се пренесат на луѓе преку храна.

Практичен водич за земјоделците и сточарите

• Читајте ги етикетите на препаратите — активната материја, не само трговското ime
• Почитувајте ја каренцата — тоа е законска обврска и директна заштита на потрошувачот
• Водете евиденција за третмани — датум, препарат, доза, парцела
• Не купувајте препарати без фактура — нелегалните производи не ви гарантираат ефикасност ниту безбедност
• Консултирајте се со агроном или ветеринар пред секој третман — особено пред сезона на берба или испорака кон ЕУ
• Проверувајте го Регистарот на Фитосанитарната управа на РСМ пред употреба на нов препарат
• Ако извезувате во ЕУ — задолжително проверете ги MRL вредностите во EU Pesticides Database (food.ec.europa.eu)
• Не употребувајте ветеринарни лекови без ветеринар — особено антибиотици

Совет за потрошувачите

• Мијте го овошјето и зеленчукот — со ладна вода и сода бикарбона за подобар ефект
• Домашно производство не е автоматски безбедно — малите производители исто така користат препарати, понекогаш без соодветни знаења
• Увозното производство во ЕУ е под строга контрола — не е автоматски поопасно
• Купувајте од производители кои издаваат декларации и водат евиденција
• Барајте производи со сертификат за интегрирано или органско производство