Секое лето во Македонија сè почесто носи по неколку периоди кога живата се качува над 35 степени и не сака да слезе со денови. За земјоделството тоа не е само непријатност — тоа е директен удар врз приносот, врз квалитетот и врз здравјето на добитокот. Топлотен бран не се мери само со бројката на термометарот, туку со тоа колку долго растението и животното остануваат во состојба од која не можат да се одбранат.

Овој водич објаснува што точно се случува кога високите температури ќе го надминат прагот на издржливост, кои култури страдаат прво, како топлотниот стрес го погодува добитокот и пчелите, и кои мерки навистина помагаат пред, за време и по топлотниот бран.

Што е топлотен бран и кога температурите стануваат опасни

Метеоролошки, за топлотен бран се смета период од најмалку три последователни дена во кои максималната дневна температура значително ја надминува вообичаената вредност за тој регион и тоа годишно време. Во услови какви што има Македонија, тоа во пракса значи три или повеќе дена со максимуми над 35 °C, обично придружени со ноќни температури што не паѓаат под 20–22 °C.

Ноќната температура е делот што најчесто се потценува. Кога ноќта е топла, дишењето кај растението останува интензивно и тоа гори повеќе резерви отколку што дневно произвело со фотосинтеза. Затоа бран со максимуми од 37 °C и ноќи од 17 °C е далеку помалку штетен од бран со 35 °C и ноќи од 24 °C.

Вториот клучен фактор е влажноста. Сувата жештина со ветар предизвикува брзо испарување, но овозможува ладење. Спарната жештина со висока влажност го блокира ладењето и кај растенијата и кај животните — таа е најопасна за добитокот.

Прагови на опасност по култура

Што се случува со почвата и со влагата

Првата жртва на топлотниот бран не е растението, туку почвата. При температура на воздухот од 38 °C, површината на гола, необработена и неосенчена почва може да достигне 55–60 °C. На таа температура кореновите влакненца во горниот слој едноставно изумираат, а токму тие се одговорни за најголем дел од примањето на вода и хранливи материи.

Истовремено се случуваат неколку процеси:

• Нагло испарување. Загубите на вода од гола површина во топлотен бран можат да достигнат 6–9 литри на квадратен метар дневно, што е двојно до тројно повеќе од просечен летен ден.
• Формирање покорица. По наводнување или дожд површината брзо се стврднува, ја прекинува капиларноста и го отежнува влегувањето на следната вода.
• Пукнатини во тешките почви. Во глинестите почви на Пелагонија и Овче Поле се отвораат длабоки пукнатини кои ги кинат ситните корени и ја испаруваат влагата од длабочина.
• Запирање на нитрификацијата. Над 40 °C во почвата азотот што сте го ставиле останува во форма недостапна за растението.
• Соленост на површината. При интензивно испарување солите се качуваат нагоре и се таложат околу коренот — особено во пластениците.

Заклучокот е едноставен: покриена почва — со мулч, со тревна маса или со самата култура — во топлотен бран е во неспоредливо подобра состојба од гола површина. Разликата во температурата на површинскиот слој редовно изнесува 8–12 °C.

Последици врз поледелските култури

Пченка

Кај пченката датумот на топлотниот бран одлучува сè. Ако високите температури дојдат во фаза на метличење и свилење, поленот губи виталност за неколку часа при 35 °C и над тоа, а свилата се суши пред да биде оплодена. Резултатот се гледа дури при берба: клас со празни редови и зрна само во основата. Загубата при само три-четири дена жештина во тој период може да достигне 30–50 отсто, иако растението изгледа зелено и здраво.

Витканоста на листовите во форма на цевка е механизам за намалување на испарувањето, но и сигнал дека фотосинтезата е скоро запрена.

Сончоглед

Сончогледот има длабок корен и издржува подобро од пченката, но жештината во фаза на цветање дава празна средина на главата и намалена маса на илјада зрна. При силен топлотен стрес паѓа и содржината на масло, што директно ја намалува откупната цена. Дополнително, пчелите над 35 °C ја намалуваат активноста, па слабее и оплодувањето.

Тутун

Тутунот поднесува топлина подобро од многу други култури, но не и комбинација од жештина и суша. Тогаш растот на листот запира, листот останува ситен и дебел, зреењето се забрзува неправилно и квалитетот по сушење паѓа. Кај ориенталните типови, кои се одгледуваат без наводнување, топлотен бран во јули може да значи една берба помалку.

Жита и добиточни култури

Житата најчесто се веќе пожнеани кога доаѓаат најголемите жештини, но ран топлотен бран во мај и јуни, во фаза на полнење на зрното, дава ситно, штурно зрно и намалена хектолитарска маса. Кај луцерката високите температури го намалуваат бројот на откоси и содржината на протеин, што подоцна се одразува врз зимскиот оброк.

Влијание врз градинарските култури

Градинарските култури се најосетливи: имаат плиток корен, голема лисна маса и се одгледуваат токму во периодот на најголеми жештини. Штетата настанува во два чекора — прво паѓа заврзувањето на плод, потоа следат физиолошки нарушувања на веќе формираните плодови.

Домат

Кај доматот при над 32 °C дење и над 21 °C ноќе поленот станува стерилен, цветовите отпаѓаат и во еден цветен спрат нема ниту еден плод. Кај веќе формираните плодови се јавуваат три типични проблеми: жолто-портокалови рамења, затоа што синтезата на ликопен запира над 30 °C, сончеви изгореници на плодовите изложени по дефолијација, и врвно гниење, кое не е габична болест туку последица на прекината транспортација на калциум при силно испарување.

Пиперка

Пиперката реагира со масовно отпаѓање на цветови и на ситни плодови, што кај куртовска капија и кај корнишонските типови директно го намалува бројот на плодови по растение. Изложените плодови добиваат бели, водени, а потоа хартиени дамки од изгореници, кои се влезна врата за секундарни гниења.

Краставица и корнишони

Над 33–35 °C се јавуваат деформирани, свиткани плодови, а во екстремни случаи и горчина, бидејќи растението синтетизира кукурбитацини како одговор на стрес — чест проблем во пластеници без засенчување и без вентилација.

Зелка, карфиол и лиснат зеленчук

Зелката над 30 °C формира растресита, „лабава“ глава или воопшто не формира глава. Кај зелката, карфиолот и салатата чест е и врвниот пламеник — сушење на рабовите на внатрешните листови поради недостиг на калциум при брзо испарување. Спанаќот и салатата нагло преминуваат во цветна фаза и стануваат непродажни.

Лубеница, диња и тиква

Овие култури поднесуваат високи температури подобро, но плодовите лежат на гола почва и се изложени на директно сонце. Изгореници на горната страна се вообичаени, особено кај насади со проредени листови од пепелница.

Овоштарници и лозја под удар

Сончеви изгореници на плодот

Изгореницата не настанува од температурата на воздухот, туку од температурата на површината на плодот. Плод на директно пладневно сонце може да биде за 10–15 °C потопол од воздухот: при 35 °C во сенка површината на јаболкото достигнува 48–50 °C, далеку над прагот на кој клетките изумираат.

Кај јаболкото прво се јавува светла дамка, која потоа потемнува и се вдлабнува. Најизложени се плодовите на јужната и југозападната страна од крошната и, парадоксално, токму оние што сте ги ослободиле од листови за подобро обојување.

Опаѓање на плодови и намален квалитет

При силен топлотен и воден стрес овошката ги отфрла плодовите што не може да ги исхрани — кај јаболкото и сливата тоа се гледа како доцно опаѓање во јули и август. Плодовите што остануваат заостануваат во калибар, обојувањето слабее бидејќи антоцијаните не се синтетизираат при топли ноќи, а кај некои сорти следи и внатрешно распаѓање во складирање.

Винова лоза

Кај виновата лоза фотосинтезата е најефикасна на 25–30 °C, нагло опаѓа над 35 °C и практично запира над 40 °C. Кога лозата ќе ги затвори стомите за да заштеди вода, натрупувањето шеќер застанува, а јаболчната киселина при високи температури интензивно се разложува — се добива грозје со висока шеќерност и ниска киселост, односно вино со висок алкохол и без свежина.

На тоа се додаваат изгореници на зрната изложени по зелена резидба и дефолијација. Затоа во години со чести топлотни бранови зелената резидба треба да биде поумерена, а листовите од јужната страна на шпалирот да не се отстрануваат целосно — тие се природната сенка на гроздот.

Топлотен стрес кај добитокот

Кај животните проблемот не е самата топлина, туку неможноста таа да се ослободи. Колку се повисоки температурата и релативната влажност, толку потешко животните ја оддаваат создадената топлина — оттука топлотен стрес, а во краен случај и топлотен удар.

Млечни крави

Кравите се меѓу најосетливите, бидејќи преживарскиот метаболизам сам по себе создава многу топлина. Стресот кај високопродуктивни грла почнува веќе на 25–26 °C со влажност. Прв знак е намален внес на храна, потоа паѓа млечноста, најчесто за 10 до 25 отсто. Се менува и составот: паѓаат мастите и протеините, а расте бројот на соматски клетки.

Најскапата последица е репродуктивна. Високата температура директно негативно влијае врз формирањето и квалитетот на спермата кај машките приплодни грла, а кај женските води кон создавање абнормални јајце-клетки и слаб процент на концепција. Тој ефект се влече со месеци — оплодувањата пропуштени во јули се гледаат во телењата следната пролет.

Овци и кози

Овците и козите се подобро приспособени на сува жештина отколку говедата, но и кај нив над 32–35 °C паѓа пасењето, се намалува млечноста и се влошува кондицијата. Стоката сама бара сенка и практично не пасе меѓу 11 и 15 часот. Ако на пасиштето нема природна заштита, потребно е да се изградат настрешници.

Свињи

Свињите немаат функционални потни жлезди и топлината ја губат преку дишење и контакт со ладна подлога, па стресот кај нив почнува веќе околу 27 °C. Кај гоениците паѓа дневниот прираст, а кај спрасните крмачи растат абортусите и се раѓаат послаби прасиња.

Живина

Живината се лади со забрзано дишење, што води кон респираторна алкалоза, послаба лушпа на јајцата и намалена носивост. Кај бројлерите над 32–35 °C нагло растат угинувањата, особено во последните недели од гоењето. Пренаселените објекти со слаба вентилација се најчестото место каде се случува топлотен удар.

Пчели

Пчелното друштво ја одржува температурата во леглото на околу 35 °C. При надворешни температури над 38 °C голем дел од друштвото се пренасочува од собирање нектар кон носење вода и вентилирање. Пашата дополнително пропаѓа затоа што нектарот во цветовите се суши, па друштвото ги троши сопствените резерви.

Во топлотен бран овие количини растат за 30 до 50 отсто. Ако поилото е доволно за нормален летен ден, во бран најверојатно нема да биде — не заради количината, туку заради проточноста: сите животни сакаат да пијат истовремено.

Правилно наводнување во топлотен бран

Кога е најдобро да се полева

Најдобро е доцна вечер и рано наутро, приближно од 20 до 8 часот. Тогаш испарувањето е најмало, водата стигнува до коренот, а растението има цела ноќ да ја надомести влагата. Пладневното ороснување е најголемата загуба на вода и пари: и до 40–50 отсто испарува пред да влезе во почвата, а капките на листот дејствуваат како леќи.

Најчести грешки

1. Плитко и често наводнување. Мали дози секој ден го држат коренот во горниот, најтопол слој и растението колабира при првиот прекин. Подобро е поретко, но подлабоко — водата да достигне 30–40 см кај градинарските и 50–70 см кај овошните култури.
2. Наводнување без проверка на влагата. Овенат лист напладне не значи секогаш сува почва. Проверете со лопата или сонда на 20–30 см пред да пуштите вода.
3. Нередовно наводнување. Наизменично суви и презаситени периоди кај доматот и пиперката се директна причина за врвно гниење и за пукање на плодовите.
4. Занемарување на солите. При висока температура и вода богата со соли, тие се таложат околу коренот, па е потребно повремено испирање со поголема доза.
5. Ороснување врз цутот. Кај доматот и кај овошјето влажниот полен се лепи и оплодувањето слабее, а се создава и идеална средина за габични болести кога ќе се спушти вечерта.

Како да се намалат загубите на вода

• Преминете на капково наводнување каде е изводливо — ефикасноста е 85–95 отсто наспроти 55–70 отсто кај ороснувањето.
• Проверете го системот пред бранот: затнати капалки и низок притисок значат дека дел од редот воопшто не добива вода, а тоа се гледа дури кога растенијата ќе изгорат.
• Наводнувајте зонски, во смени, наместо цела површина одеднаш со недоволен притисок.
• Не копајте плитко веднаш по наводнување во екстремна жештина — со тоа ја отворате влажната почва кон испарување.

Мулчирање, засенчување, биостимулатори и исхрана

Мулчирање

Мулчот е најевтината и најнедооценета мерка. Слој од 5–8 см слама, сено или ситнет растителен материјал ја намалува температурата на површинскиот слој за 8–12 °C, ги намалува загубите на вода за 40–60 отсто и спречува покорица. Во овоштарството и лозарството добро работи покривање на редот со органски материјал и тревна маса во меѓуредот, косена високо.

Засенчување

Мрежи со засенчување од 30–50 отсто во пластеници и од 15–25 отсто во овоштарници и лозја ја намалуваат температурата под нив за 3–6 °C и драстично ги намалуваат изгорениците. Во пластениците најважна е вентилацијата — целосно отворени бочни страни и врвни отвори; затворен пластеник напладне во топлотен бран лесно надминува 45 °C. Таму каде нема мрежа, побелување на покривот со варно млеко е брзо решение.

Антистрес биостимулатори

Биостимулаторите не се ѓубрива и не заменуваат вода, но помагаат растението да го помине стресот со помала штета. Најупотребувани групи се:

• Аминокиселини — градбени единки кога синтезата на протеини е нарушена; се применуваат превентивно, пред и на почетокот на бранот.
• Екстракти од морски алги — со цитокинини и бетаини, го подобруваат осмотскиот баланс на клетката.
• Силициум — го зајакнува епидермисот и ја намалува транспирацијата.
• Калиум и калциум фолијарно — калиумот ја регулира работата на стомите, калциумот ја одржува цврстината на клеточните ѕидови.
• Каолин и калциум карбонат — физичка заштита од сончеви изгореници.

Правило за примена: секое фолијарно третирање се прави рано наутро или доцна попладне, никогаш на пладне и никогаш кога температурата надминува 27–28 °C, поради ризик од фитотоксичност и брзо испарување на растворот.

Исхрана на растенијата за време на жештини

Најчестата грешка е засилено азотно прихранување „за да се засили растението“. Азотот во топлотен бран поттикнува мекан, воденест пораст кој испарува уште повеќе вода, го одложува зреењето и ја зголемува осетливоста кон болести. Калиумот е клучниот елемент при топлотен и воден стрес, а калциумот и магнезиумот ја стабилизираат структурата на ткивата. Азотот вратете го дури откако температурите ќе се нормализираат.

Заштита на добитокот: вода, сенка, вентилација, исхрана

Вода

Водата е мерка број еден: свежа, чиста и достапна во секој момент, со исчистени поила и проверена проточност пред бранот. Поилата на пасиште поставете ги во сенка — вода загреана на 30 °C животните ја пијат неволно.

Сенка и ладење

При температури над 30 °C и релативна влажност околу 80 отсто, животните треба дополнително да се разладуваат — со полевање на лежиштата со ладна вода или со распрскување вода во комбинација со вентилатори над просторот каде престојуваат. Тоа особено се однесува на говедата, свињите и живината, кои најтешко ги поднесуваат високите температури.

Комбинацијата вода плус воздух е клучна: прскање без вентилатор само ја зголемува влажноста и може да ја влоши состојбата. Полуотворениот систем на држење дава значително подобри услови од традиционалните затворени објекти.

Организација на исхраната и напасувањето

Во период на топлотен стрес животните е пожелно да се хранат по заоѓање на сонцето, бидејќи пониските ноќни температури им помагаат да закрепнат. Напасувањето разделете го: на пасиште наутро околу 7 часот по молзењето до пладне, потоа враќање во шталата со прихрана до околу 17 часот и повторно излегување до доцна вечер. Ваквиот наизменичен режим со прихрана со силажа може да го зголеми производството на млеко и до 10 отсто споредено со класичното целодневно напасување. Во оброкот зголемете ја енергетската густина, бидејќи внесот на сува материја паѓа, и обезбедете достапна сол и минерали.

Пчели

• Обезбедете сенка над кошниците — платно, мрежа или природна крошна.
• Поставете поило со камчиња или со плутачки најмногу до 50 метри од пчеларникот.
• Проширете го летото и отворете дополнителна вентилација; кај силни друштва додадете празен наставок за простор.
• Не отворајте ги кошниците напладне и одложете ги прегледите за рано наутро.
• Следете ги резервите — при слаба паша во жештини друштвата брзо трошат мед.

Мерки пред, за време и по топлотниот бран

Пред бранот (48–72 часа претходно)

Ова е периодот со најголем ефект по вложен час работа — целта е културата и добитокот да влезат во бранот со полни резерви и без дополнителен стрес.

• Извршете темелно наводнување — почва со добра влага е топлотен тампон.
• Завршете ги сите зафати што сами по себе се стрес: резидба, дефолијација, окопување, третирања со хербициди.
• Аплицирајте антистрес биостимулатор и калиумско фолијарно ѓубриво.
• Поставете или проверете мрежи за засенчување и отворете ги пластениците целосно.
• Проверете ги поилата, вентилаторите, системот за прскање и резервното напојување со струја.
• Ако бербата е блиску, обмислете дали може да се изведе пред бранот.

За време на бранот

• Наводнувајте само ноќе и рано наутро, со подлабоки и поретки дози.
• Не прскајте со пестициди и не ѓубрете со азот.
• Избегнувајте механизирани зафати во насадот — прашината и оштетувањата дополнително го стресираат растението.
• Берете рано наутро и веднаш носете го во сенка или во ладилник; плод собран напладне губи од трајноста уште истиот ден.
• Работите со добиток изведувајте ги во раните утрински часови; избегнувајте транспорт на животни напладне.
• Внимавајте и на себе: работа во смени, доволно вода, капа и одмор во сенка меѓу 12 и 16 часот.

По бранот

• Не брзајте со заклучок за штетата — вистинската слика се гледа по 5–7 дена.
• Отстранете ги изгорените плодови и оштетените листови за да спречите секундарни гниења.
• Со умерено наводнување и лесно прихранување помогнете му на растението да го обнови коренот, без ударна доза азот.
• Кај добитокот следете ја млечноста, состојбата на вимето и репродукцијата во следните недели.
• Фотографирајте ја штетата и известете го осигурителот, ако имате полиса.
• Запишете што функционирало, а што не — тоа е основа за следната година.

Климатски промени: зошто ова станува правило, а не исклучок

Ранливоста на земјоделскиот сектор има два извора: производството се одвива на отворено, под директно влијание на доцни мразови, град, поројни дождови и топлотни бранови; и второ — вложувањата во трајните насади, лозјата и овоштарниците во последните децении драматично се зголемени, па секоја негативна климатска појава има сè поголемо економско влијание.

Трендот е мерлив: средните температури во вегетацискиот период растат, вегетацијата почнува порано, фенофазите се поместуваат и зреењето сè почесто паѓа во најтоплиот дел од летото. Кај виновата лоза тоа веќе се гледа во Европа преку скратен вегетациски период, повисока шеќерност и намалена киселост.

За производителот тоа значи дека краткорочните мерки — наводнување, мрежи за засенчување, биостимулатори, промена на времето на работа — треба да станат стандард, а не итна интервенција. Долгорочните мерки одат подлабоко: промена на сортиментот кон потолерантни и подоцна зреечки сорти, преиспитување на локацијата за нови насади (повисоки надморски височини и поладни експозиции), инвестиции во ефикасно наводнување и во водни резервоари, како и осигурување на посевите.

Листа за брза акција кога ќе се најави топлотен бран

Заклучок: што е најважно да запамети земјоделецот

Топлотниот бран не се преживува со импровизација кога живата ќе покаже 40 степени, туку со подготовка направена неколку дена претходно. Разликата во приносот меѓу две соседни ниви во иста жештина обично не ја прави сортата, туку тоа со каква влажност на почвата, каква покривка и каква кондиција културата влегла во тие денови.

• Наводнувајте ноќе и рано наутро, поретко но подлабоко, и никогаш со ороснување напладне.
• Покријте ја почвата — мулчот е најевтината заштита што ја имате.
• Во жештина заборавете го азотот, работете со калиум, калциум и биостимулатори.
• Не сечете листови и не резидувајте пред бран — тие листови се сенка за плодот.
• Кај добитокот вода, сенка и вентилација се поважни од секој додаток во оброкот, а храната префрлете ја во вечерните часови.
• Пчелите бараат сенка, вода и простор — тоа е сè што можете да сторите за нив во тие денови.
• Планирајте долгорочно: сортимент, ефикасно наводнување, мрежи и осигурување, бидејќи топлотните бранови повеќе не се исклучок.

Климатските промени не се апстрактна тема на конференции — тие се гледаат во празниот клас на пченката, во изгореното јаболко и во намаленото ведро млеко. Земјоделството што ќе се подготви навреме ќе ја издржи и следната жештина; она што ќе чека дожд, ќе плаќа секое лето.