Западнонилска треска повторно е тема во целата Европа. Секое лето, кога температурите растат и водата стои во канали, буриња и напојувалки, комарците се размножуваат побрзо, а со нив се шири и вирусот Западен Нил. За земјоделците, сточарите и сите што работат на отворено, убод од комарец не е апстрактна статистика, туку секојдневна реалност од мај до октомври.

Кај најголем број луѓе болеста поминува незабележано. Кај мал, но значаен процент, вирусот може да го зафати нервниот систем и да предизвика тешка клиничка слика. Затоа превенцијата и раното препознавање на симптомите се клучни. Во продолжение: како точно се пренесува вирусот преку комарци, кои се симптомите, кој е најризичен и кои мерки за заштита од комарци навистина функционираат околу домот и на фармата.

Што е Западнонилска треска?

Западнонилска треска е заразна болест предизвикана од вирусот Западен Нил, кој припаѓа на флавивирусите – истата група во која се и вирусите на денга и крлежниот енцефалитис. Првпат е изолиран во 1937 година во округот Западен Нил во Уганда, а денес е распространет на сите континенти освен Антарктикот.

Во Европа вирусот стана редовен летен гостин. Со потоплите зими и подолгите лета, сезоната на активност на комарците се продолжува, а со неа и периодот во кој вирусот циркулира. Затоа Западнонилска треска повеќе не е егзотична болест, туку домашна сезонска закана – и во Македонија и во соседството. Вирусот не се пренесува со ракување, со кашлање, преку храна, месо или млеко: единствениот вообичаен пат до човекот е убод од комарец.

Како се пренесува вирусот преку комарци?

Циклусот птица – комарец – човек

Природниот резервоар на вирусот се дивите птици. Комарците се хранат со крв од заразена птица, вирусот се размножува во нив и при следниот убод се пренесува на нов домаќин. Најголем дел од времето вирусот кружи затворено во циклусот птица – комарец – птица.

Проблемот настанува кога бројот на заразени комарци нагло ќе порасне, најчесто по влажна пролет и топло лето. Тогаш комарците почнуваат да убодуваат и цицачи, вклучувајќи ги луѓето и коњите. Човекот е завршен домаќин: во нашата крв вирусот не достигнува доволно висока концентрација за повторно да се пренесе на друг комарец, па заразен човек не е извор на зараза за околината.

Кои комарци го пренесуваат вирусот?

Главни преносители во Европа се комарците од родот Culex, пред сè обичниот куќен комарец Culex pipiens. Тоа е важно за практичната заштита, бидејќи овој вид има специфични навики:

• најактивен е во самракот, во текот на ноќта и рано наутро во зори;
• се размножува во стоечка, често загадена или органски богата вода – септички јами, канали, буриња, гуми, напојувалки за добиток;
• лета на кратки растојанија, обично неколку стотини метри до неколку километри од леглото;
• лесно влегува во куќи и во стаи за добиток.

Затоа заштитата се насочува токму кон вечерните часови и кон уништувањето на стоечката вода во дворот и на фармата.

Постојат ли други патишта на пренос?

Многу ретко вирусот може да се пренесе преку трансфузија на крв, трансплантација на органи или од мајка на дете. Затоа во земјите со потврдени сезонски случаи се воведува тестирање или привремено одложување на дарителите на крв од засегнатите подрачја.

Кои се симптомите?

Кај околу четири од пет заразени лица воопшто не се јавуваат симптоми. Кај околу една петтина се развива блага форма што потсетува на летен грип. Само кај помалку од еден процент (околу еден на 150 заразени) вирусот го зафаќа централниот нервен систем и предизвикува неуроинвазивна форма – менингитис, енцефалитис или акутна млитава парализа. Периодот од убод до први симптоми е обично 2 до 14 дена, а кај ослабен имунитет и до три недели.

Кои лица се најризични?

Тешката форма не ги погодува сите подеднакво. Возраста е најсилниот фактор: кај лицата над 60 години веројатноста за неуроинвазивна форма е повеќекратно поголема. Кон тоа се додаваат и хроничните заболувања што го ослабуваат имунитетот.

Зошто земјоделците треба да бидат особено внимателни?

Земјоделците се во посебна положба, не поради биолошка осетливост, туку поради времето и местото каде што работат. Наводнувањето, молзењето, прскањето и последните работи во градината често се одвиваат токму во самракот, кога комарците од родот Culex се најактивни.

Освен тоа, земјоделската инфраструктура создава идеални легла. Каналите за наводнување, резервоарите, бетонските базени, напојувалките за добиток, старите буриња и влажните агли во пластениците му овозможуваат на комарецот да го заврши развојот од јајце до возрасна единка за само седум до десет дена. Близината на добиток и живина дополнително ја зголемува густината на популацијата околу домот.

Коњите се, како и луѓето, завршни домаќини, но кај нив тешката форма е почеста и со висока смртност. За коњи постои регистрирана вакцина и сопствениците во засегнати подрачја треба да разговараат со ветеринар. Невролошки симптоми кај коњ во некое село често се првиот знак дека вирусот циркулира во регионот.

Како се поставува дијагноза?

Клиничката слика на лесната форма е неспецифична, па дијагнозата се потврдува лабораториски:

1. Серолошко тестирање – специфични IgM антитела во крв со ELISA метода, основен тест во првите денови;
2. Потврдни тестови – неутрализациски тест, бидејќи сродните флавивируси даваат вкрстена реакција;
3. PCR – откривање на генетскиот материјал на вирусот, најкорисно во раната фаза;
4. Анализа на ликвор – лумбална пункција при сомнеж за менингитис или енцефалитис;
5. Дополнителни испитувања – магнетна резонанца и електроенцефалографија кај невролошки симптоми.

Клучна е епидемиолошката анамнеза, па при преглед секогаш кажете дека работите на отворено или дека сте биле во подрачје со потврдена циркулација на вирусот.

Дали постои лек?

Не постои специфичен антивирусен лек, ниту одобрена вакцина за луѓе. Лекувањето е симптоматско: одмор, течности и лекови за температура и болка. Кај лесната форма тоа е доволно и болеста поминува сама.

Тешката форма задолжително се лекува болнички: интравенски течности, контрола на интракранијалниот притисок, лекување на грчевите и, по потреба, респираторна поддршка. Опоравувањето по енцефалитис трае со месеци, а кај дел од пациентите остануваат трајни последици. Бидејќи лек нема, целата тежина паѓа врз превенцијата.

Најефикасни мерки за заштита од комарци

Не сите мерки се еднакво вредни – дел имаат солидна научна поткрепа, а дел се повеќе навика отколку заштита.

Како да се намали бројот на комарци околу домот и фармата

• Испразнете и превртете ги сите садови што собираат вода: буриња, канти, стари гуми, корита и саксии.
• Менувајте ја водата во напојувалките на секои три до пет дена и мијте ги ѕидовите на садот со четка.
• Покривајте ги резервоарите со густа мрежа или со добро затворен капак.
• Чистете ги олуците – зачепениот олук е едно од најчестите скриени легла.
• Израмнете ги дупките во дворот каде што по дожд се задржува вода.
• Косете ја високата трева покрај оградите, каде што комарците се одмораат преку ден.
• Проверете ги наборите на найлонот во пластениците каде што се задржува дождовница.
• Одржувајте ги каналите за наводнување проодни – застојаниот канал е фабрика за комарци.
• Во базени и резервоари што не можат да се испразнат применувајте Bti според упатството.
• Ставете мрежи на отворите на шталите и живинарниците.

Ако соседите не ги спроведуваат овие мерки, ефектот кај вас е делумен. Затоа најдобри резултати даваат акции на ниво на цело село, во координација со општината и со центрите за јавно здравје.

Каква е состојбата во Европа и на Балканот?

Сезоната 2026 година во Европа започна порано од вообичаено. Според заедничкиот извештај на Европскиот центар за превенција и контрола на болестите (ЕЦДЦ) и Европската агенција за безбедност на храната, до 24 јуни беа регистрирани три локално стекнати случаи – два во Италија и еден во Македонија, со почеток на симптомите меѓу 12 и 27 мај, без смртни исходи. Тоа беше првпат воопшто да се пријави човечки случај во Вардарскиот регион.

Според неделниот преглед на ЕЦДЦ, од почетокот на преносната сезона до 22 јули се идентификувани 35 засегнати подрачја во шест европски земји: Италија (20), Грција (шест), Романија (четири), Македонија (две), Шпанија (две) и Франција (едно). Грција бележи најбрз пораст – до 22 јули таму се потврдени 21 локално стекнат случај, од кои дури 20 со зафаќање на централниот нервен систем, а 13 пациенти беа хоспитализирани.

Светската здравствена организација за Европа во крајот на јули ги повика земјите да го засилат надзорот над комарците, оценувајќи дека за најголем дел од луѓето ризикот останува низок, но дека секој што живее или патува во засегнато подрачје треба да применува основни мерки против убод од комарец. Регионалниот директор Ханс Клуге истакна дека покривањето на кожата, употребата на репелент и отстранувањето на стоечката вода значително го намалуваат ризикот, и дека затоплувањето им дава на комарците повеќе време и територија за пренос на вирусот.

За Балканот сликата е јасна: вирусот е присутен и се шири кон нови подрачја. Потврдените случаи во Македонија значат дека вирусот циркулира и кај нас и дека заштитата од комарци треба да стане стандарден дел од летната рутина на секое домаќинство и на секоја фарма.

Најчесто поставувани прашања

Заклучок и практични препораки

Западнонилска треска не бара паника, но бара сериозно внимание – особено кај луѓето што работат на отворено. Лек нема, вакцина за луѓе нема, а тешките форми имаат долго опоравување. Заштитата од комарци е единствената вистински ефикасна алатка со која располагаме.

Практично, тоа се сведува на неколку навики: отстранете ја секоја стоечка вода во дворот и на стопанството и повторувајте ја проверката на секои неколку дена; ставете мрежи на прозорците, вратите и отворите на шталите; во самрак и во зори носете долги ракави и користете репелент со проверен активен состав; менувајте ја водата во напојувалките; за водни површини што не можат да се испразнат користете Bti. Ако имате коњи, разговарајте со ветеринар за вакцинација. И најважно – ако во летните месеци добиете висока температура со силна главоболка, вкочанет врат или збунетост, веднаш побарајте лекарска помош.