Кога некој ќе отруе еден човек, органите реагираат веднаш — се бара сторител, се води постапка, се одговара пред закон. Но што се случува кога за малку немало да замине пратка од 11,6 тони пиперки со недозволено ниво на еден од најтоксичните инсектициди? Тогаш, некако, прашањето „кој е виновен” остана без одговор. Пратката пиперки запрена во Бугарија поради форметанат во пиперките повторно го отвора истото прашање: дали надлежните и овојпат ќе го скријат сторителот?

Што се случи со пратката?

Пратка од 11,6 тони свежи пиперки од Македонија била запрена во Бугарија, откако лабораториска контрола утврдила присуство на пестицидот форметанат над дозволеното ниво. Пиперките поминале преку граничниот премин Златарево и биле наменети за оператор во Петрич.

За среќа на потрошувачите, стоката не стигнала до пазарите и продавниците — бугарската контрола го открила проблемот навреме. Но токму тука почнува вистинскиот проблем: како пиперките поминале низ домашните процедури, а недостатокот бил откриен дури на бугарска територија?

Што е форметанат и зошто е толку опасен?

Форметанатот не е обичен пестицид. Тоа е инсектицид и акарицид од групата карбамати (со формамидинска компонента), кој се користи против трипси и пајажинести гриналки. По начинот на дејство спаѓа во инхибитори на холинестеразата — ензимот што во нервниот систем го разградува ацетилхолинот. Кога тој ензим е блокиран, ацетилхолинот се насобира и го нарушува преносот на нервните сигнали.

Затоа стручните бази форметанатот го класифицираат како екстремно токсичен за луѓето: голтањето или вдишувањето може да предизвика труење, а во тешки случаи и смрт. Спаѓа меѓу „високо токсичните” карбамати, со орална смртна доза (LD50) кај стаорци под 50 mg/kg — категорија резервирана за најопасните материи.

Симптомите на труење се јавуваат брзо — за 15 до 45 минути: гадење, повраќање, зголемено лачење плунка и пот, замаглен вид, грчеви во мускулите, а во тешки случаи и застој на дишењето. Кај карбаматите ефектот обично е повратен во рок од 24 часа, но тоа не значи дека материјата е безопасна, особено за деца, стари и болни лица.

Зошто форметанатот во пиперките е особено сериозен?

Овде доаѓаме до најважниот дел. Форметанатот во Европската Унија е одобрена активна материја, но со многу тесни услови. При оценувањето, Европската агенција за безбедност на храната (EFSA) заклучила дека токму за пиперки — како и за краставици, тиквички и јагоди — не може да се исклучи ризик од акутна изложеност на потрошувачите. Затоа употребата на форметанат на пиперки не е поддржана, а дозволеното ниво (MRL) кај пиперките е поставено на најниско можно ниво.

Уште повеќе, форметанатот редовно се појавува меѓу пестицидите што најчесто ја надминуваат акутната референтна доза токму кај пиперките, а безбедносната граница за акутна изложеност е тесна. Со други зборови — кога ќе се најде форметанат над дозволеното во пиперки, тоа не е формалност ниту „техничко пречекорување”. Тоа е токму оној случај каде акутниот ризик за здравјето е реален. Затоа бугарската лабораторија и ја запрела пратката.

Замислете ја сметката: 11,6 тони наместо еден човек

Сега замислете едноставна сметка. Кога еден човек ќе биде отруен, системот реагира моментално. А тука зборуваме за 11,6 тони пиперки — количина што, доколку стигнела до тезгите, ќе завршела во илјадници домови, во салати, ајвар и зимница. Не еден човек, туку многу луѓе би биле изложени на материја што стручните извори ја опишуваат како екстремно токсична.

Од каде дошол форметанатот и кој го пуштил во оптек?

Ако форметанатот воопшто не е предвиден за употреба на пиперки, тогаш се поставува низа прашања на кои мораат да одговорат институциите:

• Дали форметанатот воопшто е регистриран во Македонија и за кои култури?
• Кој го пласирал на пазарот препаратот што го содржи?
• Како тој завршил на пиперки, ако не смее да се користи на таа култура?
• Дали е испочитуван периодот на каренца пред бербата?

Ова не се теоретски прашања. Ако во системот има пропуст — во регистрацијата, во продажбата или во употребата — тој пропуст мора да се лоцира и да се отстрани, а не да се замолчи.

Кој ја направил контролата пред извозот?

Најголемото прашање останува: што се случило пред пратката да стигне на бугарската граница?

• Дали биле земени примероци и направени лабораториски анализи во Македонија?
• Кој ја извршил фитосанитарната контрола и кој ги потпишал резултатите?
• Ако домашните анализи покажале дека пиперките се исправни, зошто бугарската лабораторија утврдила поинаку?
• А ако анализа воопшто не била направена — тогаш кој дозволил пратката да замине?

Токму затоа Националната земјоделска мрежа бара официјален и транспарентен одговор од Агенцијата за храна и ветеринарство и од Државниот инспекторат за земјоделство. Земјоделците не бараат прикривање на пропустите — бараат тие да бидат откриени и отстранети, зашто од ефикасноста на контролниот систем зависи и нивниот углед.

Зошто случајот ги засега сите земјоделци

Еден ваков случај не е доказ дека македонското земјоделство е небезбедно. Напротив — огромното мнозинство производители работат чесно, ја почитуваат каренцата и користат дозволени препарати. Но кога странска институција ќе запре пратка, штетата не се однесува само на една количина. Се создава сомнеж кај домашните и странските купувачи за квалитетот на сите македонски производи.

Последиците ги плаќаат сите: подетални проверки, повисоки трошоци, потешко пласирање и, можеби, губење странски купувачи. Чесниот производител, кој води евиденција и произведува безбедна храна, не смее да ја плаќа цената за туѓ пропуст. Се наметнува и прашањето — дали некому одговара да се наруши извозот, за да останат пиперките на домашниот пазар и да падне откупната цена токму во шпицот на бербата?

Заклучок: одговор наместо молк

Одговорот на институциите мора да биде конкретен и јавен: кој ја направил контролата, што покажале резултатите, врз основа на што е дозволен извозот и како форметанатот завршил во пиперките. Земјоделците ја произведуваат храната — но институциите се тие што треба да гарантираат дека системот работи. Ако и овојпат сторителот остане скриен, следната сметка нема да ја плати тој, туку илјадниците чесни земјоделци.

Најчесто поставувани прашања