Есенска сеидба на тритикале и ‘рж: кога има смисла наместо пченица

При есенската сеидба земјоделецот најчесто се определува за пченица или јачмен, но на дел од парцелите тритикалето и ‘ржта можат да дадат попрактично решение. Нивната предност не се мери само со можниот принос, туку и со способноста да се приспособат на послаба почва, посурови услови или намената за сопствена сточна храна.

Изборот сепак не треба да се прави само затоа што овие култури се сметаат за поотпорни. Разликите меѓу сортите се значајни, а условите во Пелагонија, Повардарието, источните подрачја и повисоките места не се исти. Парцелата, анализата на почвата и квалитетот на семето се поважни од општата репутација на културата.

Пред сеидбата треба да се одговори на едно практично прашање: дали се бара зрно за продажба, сточна храна, рана зелена маса или култура што подобро ќе го поднесе конкретниот терен? Одговорот го одредува изборот меѓу тритикале, ‘рж и пченица.

Што се добива со тритикале, а што со ‘рж

Тритикалето е крстоска меѓу пченица и ‘рж и најчесто се користи како житна култура за зрно и сточна храна. Во производството може да биде интересен избор на парцели каде што пченицата не го користи целосно производниот потенцијал, особено ако почвата е послаба или условите се понеповолни. Сепак, резултатот зависи од сортата, прихраната, плевелите и водниот режим.

‘Ржта е позната по добрата зимска издржливост и способноста да се развива на полесни, посиромашни или покисели почви, но тоа не значи дека секоја парцела со слаб квалитет треба да се засева со ‘рж. Таа има специфична агротехника, а пласманот на зрното може да биде потесен од оној на обичната пченица.

Ако главната цел е сопствена сточна храна, тритикалето често има појасна практична намена. Ако приоритет се зимската издржливост и производство на зрно или зелена маса на поскромен терен, ‘ржта може да биде оправдан избор.

• Тритикале: зрно, силажа или друга сточна намена, зависно од фазата и начинот на користење.
• ‘Рж: зрно, сточна храна и можност за производство на зелена маса.
• Пченица: најчесто полесен избор за продажба кога има сигурен откуп и соодветна парцела.

Парцела: влагата и дренажата се првиот филтер

Најсоодветна е парцела со добро снабдување со влага, но без задржување вода. И тритикалето и ‘ржта можат да поднесат поскромни услови од идеалната пченица, но ниту една култура не го надоместува долготрајното забарување. На тешка почва со слаба дренажа, коренот се развива отежнато, а зимските оштетувања се почести.

На лесна и брзо сушлива почва предноста на ‘ржта може да биде поголема, особено ако има доволно влага за никнење и почетен развој. На повисоки терени треба да се земат предвид изложеноста на ветер, времето на појава на снежна покривка и можноста за голи мразови. Во пониските и потоплите подрачја, претерано раниот развој може да создаде проблеми ако следи нагло заладување.

Пред сеидбата направете едноставна проверка: дали водата се задржува по дожд, дали почвата се обработува тешко и лепливо и дали претходните жита имале нерамномерен склоп. Овие знаци често се поважни од самата култура што планирате да ја изберете.

• Избегнувајте вдлабнатини каде што стои вода.
• На лесни почви зачувајте ја влагата со навремена и плитка предсеидбена подготовка.
• На повисоки места проценете ја изложеноста на ветер и мраз.
• Не влегувајте со механизација кога почвата е премногу влажна и подложна на набивање.

Плодоредот го одредува ризикот од болести и плевели

Тритикалето и ‘ржта припаѓаат на житните култури, па не треба да се внесуваат во плодоред без да се земе предвид што растело на парцелата претходно. Повторувањето на жито на исто место го зголемува ризикот од наталожување на болести, самоникнати растенија и тешко сузбиви плевели.

Подобра предкултура обично е култура што остава чиста и добро подготвена почва, без прекумерни растителни остатоци и без силно ширење на житни плевели. Ако претходната култура била жито, остатоците треба рамномерно да се распоредат, а парцелата да се подготви така што семето ќе има добар контакт со почвата.

Особено внимание е потребно ако нивата била засеана со друга сорта или вид житна култура. Самоникнатите растенија можат да ја отежнат контролата на чистотата на зрното и да го намалат квалитетот при жетва.

• Проверете што било на парцелата во претходната сезона.
• Не оставајте нерамномерно распоредена слама и големи растителни остатоци.
• Внимавајте на парцели со историја на житни плевели.
• Планирајте ротација со незрнести култури кога условите дозволуваат.

Семето и сортата не се спореден трошок

Кај помалку застапените култури изборот на семе е уште поважен, бидејќи не секоја понуда на пазарот има иста сортна чистота, енергија на никнење и здравствена исправност. Семето треба да биде наменето за сеидба, добро исчистено и чувано на суво место. Зрното од сопствена жетва не треба автоматски да се користи како семе без проверка на неговата ртност и чистота.

Сортата треба да одговара на условите во конкретното подрачје. На повисоки и постудени места се бара добра зимска издржливост, додека на плодни и добро снабдени парцели треба да се внимава на прекумерен пораст и полегање. При изборот прашајте за отпорностите и препорачаната намена, наместо да се водите само според името на културата.

Кај ‘ржта дополнителен фактор е намената на зрното и чистотата на посевот. Ако се планира производство на семе, потребна е уште поголема дисциплина околу сортната чистота и мешањето со други житни култури.

• Проверете ја ртноста пред да ја одредите количината на семе.
• Изберете сорта според височината, почвата и намената.
• Не мешајте непознато семе од различни сорти без јасна причина.
• За сопствено семе одделете здрав и чист дел од жетвата.

Влагата при сеидба е поважна од календарскиот датум

Сеидбата треба да се приспособи на состојбата на почвата и локалните услови, а не да се изведува по ист датум за цела Македонија. На повисоки места почвата се лади порано, додека во потоплите подрачја може да има продолжен есенски пораст. Целта е растението да никне рамномерно и да влезе во зимата добро вкоренето, без предолг и мек надземен пораст.

Ако се сее во премногу сува почва, никнењето може да биде нерамномерно и дел од семето да остане во мирување. Ако почвата е претерано влажна, обработката може да создаде грутки и набивање, а семето да нема стабилен контакт со почвата. Почекајте услови во кои машината ќе остави рамна површина без лепење и длабоки траги.

Длабочината и густината треба да се приспособат на типот на почвата, подготовката, крупноста и ртноста на семето. Наместо произволно зголемување на количината, пресметката треба да се темели на квалитетот на семето и очекуваното никнење.

• Сејте кога има доволно влага за рамномерно никнење.
• Избегнувајте обработка на премногу влажна почва.
• Проверете дали семето е покриено рамномерно.
• Прилагодете ја густината според ртноста, сортата и условите на парцелата.

Зимска издржливост и височински разлики

‘Ржта генерално се смета за издржлива на ниски температури, но конечниот резултат зависи од фазата на развој пред зимата, сортата, влагата и изложеноста на парцелата. Тритикалето исто така може добро да презими, но сортите се разликуваат и не треба сите да се третираат еднакво.

Голи мразови, силен ветер и нагли температурни промени се поризични за млад или премногу буен посев. На повисоки места склопот треба да биде доволно развиен за зимата, но не претеран. Во потоплите низини ризик може да биде прераниот пораст, особено ако есента е долга и почвата има вишок достапен азот.

По никнењето прегледајте ја нивата на повеќе места, а не само покрај патот. Рамномерноста на склопот, бојата на листот и состојбата на коренот ќе покажат дали посевот влегува во зимата стабилно.

• На повисоки терени бирајте сорта со сигурна зимска издржливост.
• Не стимулирајте прекумерен есенски пораст со непотребен азот.
• Проверете го склопот на врвови, вдлабнатини и изложени рабови.
• По силен студ проценувајте ја состојбата дури откако ќе се види новиот пораст.

Ѓубрење без претерување со азот

Тритикалето и ‘ржта не треба да се ѓубрат по автоматизам со иста шема како пченицата. Количината и односот на хранливите материи треба да се поврзат со анализата на почвата, предкултурата, очекуваната намена и состојбата на посевот. Фосфорот и калиумот имаат улога во развојот на коренот и општата стабилност, но нивната примена треба да се темели на потребите на почвата.

Азотот е особено чувствителен во есен. Преголема достапност може да предизвика бујна вегетација, а загубите се поголеми ако хранливата материја не е усвоена или ако има истекување. На послаба почва може да биде потребно основно ѓубрење, но тоа не значи дека треба да се додава азот без проценка.

По никнењето следете ја бојата, густината и развојот, а понатамошната прихрана планирајте ја според презимувањето и пролетната состојба. Примената на ѓубриво без познавање на почвата може да го зголеми трошокот без соодветна корист.

• Користете почвена анализа кога е достапна.
• Не додавајте азот само затоа што посевот изгледа слаб веднаш по никнењето.
• Разгледајте ја предкултурата и количеството растителни остатоци.
• Планирајте ја пролетната прихрана според реалната состојба на посевот.

Плевели, болести и полегање

Раното следење е поевтино од корекција на запоставен посев. Плевелите ја одземаат влагата и хранливите материи, а житните плевели се особено проблематични затоа што тешко се разликуваат од посевот во одредени фази. Пред да се применува каква било заштита, треба да се утврди кој плевел е присутен и дали бројноста оправдува третман.

Кај тритикалето треба да се внимава на полегање на плодни и пребујни парцели, особено при нерамномерно ѓубрење. Кај ‘ржта, покрај здравствената состојба на посевот, при цветење и формирање на зрното треба да се следат условите што можат да влијаат врз квалитетот на зрното. Проблемите не се решаваат со една универзална мерка.

Препаратите, дозите и роковите мора да бидат усогласени со регистрираната употреба и упатството на производот. Без такви податоци не треба да се импровизира со мешање или зголемување на дозата.

• Прегледајте ја нивата по никнењето и пред зимата.
• Разликувајте житни од широколисни плевели пред избор на мерка.
• Внимавајте на преголема бујност и нерамномерно ѓубрење.
• Не применувајте препарат без проверка на дозволената намена и упатството.

Намена на зрното: сточна храна или продажба

Пред изборот на семе утврдете дали зрното ќе се користи на фармата или ќе се продава. За сопствена сточна храна, тритикалето може да биде практично затоа што се вклопува во оброци за одредени категории животни, но оброкот треба да се балансира според видот и возраста на добитокот. Зрното не треба да се дава мувлосано, загреано или несоодветно складирано.

‘Ржта може да има корист како сточна култура, но треба да се внимава на квалитетот, чистотата и правилното складирање. Ако се планира продажба, однапред проверете дали локалниот купувач прифаќа такво зрно, какви услови бара и дали има разлика меѓу зрно за храна, добиточна храна и семенски материјал.

Кај помалку застапените култури најголемиот ризик не мора да биде производството, туку откупот. Затоа намената треба да биде дел од одлуката за сеидба, а не прашање што се решава по жетвата.

• За сопствена фарма планирајте ја употребата во оброкот пред сеидбата.
• Одделувајте зрно за семе од зрно за сточна храна.
• Прашајте го купувачот за условите пред да засеете поголема површина.
• Складирајте само суво, чисто и здраво зрно.

Практична одлука за македонската парцела

Тритикалето има повеќе смисла од пченицата кога земјоделецот има јасна сточна намена, послаба, но добро дренирана почва и сорта што одговара на локалните услови. ‘Ржта е посоодветна кога се бара поголема зимска издржливост, кога почвата е полесна или посиромашна и кога постои сигурна намена за зрното или зелената маса.

На плодна, добро подготвена и пазарно ориентирана парцела пченицата може да остане попрактичен избор, особено ако има воспоставен откуп. На ниска и влажна парцела ниту тритикалето ниту ‘ржта не се решение без претходно да се реши проблемот со водата.

Пред конечната одлука направете кратка проверка: височина и изложеност, тип и влажност на почвата, предкултура, достапно семе, планирана прихрана и крајна намена. Ако два или повеќе од овие одговори се нејасни, подобро е прво да се засеe помала површина и да се следи резултатот.

• Изберете тритикале за јасна сточна намена и добро дренирана парцела.
• Разгледајте ‘рж за полесни почви и постудени или повисоки услови, со соодветна сорта.
• Останете со пченица ако пазарот и агротехниката се посигурни за вашата парцела.
• Запишете ги условите, сортата и резултатот за подобра одлука во следниот плодоред.

Заклучок

Тритикалето и ‘ржта не треба да се гледаат како резервна опција само за лоши години. Тие можат да имаат место во плодоредот на македонските фарми, но само ако се избрани според почвата, височината, влагата, сортата и намената.

За есенската сеидба најсигурен пристап е прво да се процени парцелата, потоа да се избере проверено семе и дури на крај да се одреди ѓубрењето. Таму каде што има сигурен купувач и услови за пченица, не треба да се менува културата без причина; таму каде што условите и сточната потреба го оправдуваат изборот, тритикалето или ‘ржта можат да донесат поголема практична корист.

Најчесто поставувани прашања