Одгледување бадем во Македонија има една голема замка: бадемот цвета прв од сите овошки, често уште во февруари. Еден мраз од −2 °C во полн цвет е доволен за целата година да оди во ветер. Затоа кај бадемот уште пред садењето се одлучува дали ќе береш секоја година или секоја трета. Еве сè што треба да знаете — од изборот на сорта до тоа како да го чувате бадемот да не пожолти и да не се расипе.

1. Каде успева бадемот во Македонија?

Бадемот сака топло и суво лето, а зимата ја поднесува добро — дрвото во мирување издржува и под −15 °C. Проблемот е пролетта. Пупките почнуваат да се будат при првите потопли денови, а отворениот цвет страда уште на околу −2 °C. Младиот плод е уште почувствителен — оштетување има веќе на околу −1 °C.

Најдобри се топлите реони на југот и средишниот дел: Гевгелиско-Валандовско, Дојранско, Струмичко, Тиквешијата, Штипско и Велешко. Во постудените котлини бадемот може да се одгледува само на добро избрани падини и со најдоцните сорти.

Како да изберете место за насадот

• Падина, а не низина. Студениот воздух е потежок и се слева надолу. Средината на падината е 2–3 °C потопла од дното на долината во мразна ноќ.
• Јужна или југоисточна експозиција за подобро созревање, но во многу топли реони западната падина може малку да го одложи цветањето.
• Оцедна почва. Бадемот трпи сиромашни, каменести и варовити почви (pH до 8,5), но не поднесува застој на вода. На тешки глинести почви кореновиот врат гние.
• Без претходен насад од коскесто овошје ако е можно — почвата „уморена” од праска или слива дава послаб пораст.

2. Сорти погодни за одгледување бадем во Македонија

Старите сорти и бадемите од семе цветаат рано и, повеќето, се самобесплодни — им треба друга сорта за опрашување. Современите сорти решаваат два проблема одеднаш: цветаат 1–3 недели подоцна и многу од нив се самоплодни.

Кои сорти за кој дел од Македонија?

Кај одгледување бадем правилото е едноставно: колку е постуден реонот и колку се почести доцните мразеви, толку подоцна треба да цвета сортата.

Ваиро (Vairo) е уште една современа самоплодна сорта со доцно цветање, добро прифатена во медитеранските земји и погодна за реоните со среден ризик од мраз.

3. Подлоги: на што е калемен бадемот

4. Растојание и садење

Кога се сади бадем?

Во топлите реони најдобро е есенско садење, во ноември, по паѓањето на лисјата. Садницата преку зимата пушта коренчиња и напролет тргнува посилно. Во постудените реони, или ако почвата е многу влажна наесен, садете рано напролет, штом почвата се исуши.

Чекор по чекор

• 1Длабока обработка на 60–80 см цело лето пред садење (риголување или подривање), за коренот да оди длабоко.
• 2Основно ѓубрење со арско ѓубре (30–50 тони по хектар) и фосфор и калиум според анализа на почвата.
• 3Подготовка на садницата: оштетените корени се отстрануваат, а главните се скратуваат на 15–20 см. Пред садење, коренот се потопува во каша од свежа говедска балега и земја (1:1).
• 4Садење: на иста длабочина како во расадникот, а местото на калемот мора да остане 5–8 см над земјата. Земјата се нагазува околу коренот и се прави чинија за вода.
• 5Наводнување со 10–20 литри вода по садница, дури и наесен ако е суво, и колче за придржување.
• 6Прекратување на садницата на 70–90 см — од таа зона ќе се формираат скелетните гранки.

5. Кроење на бадем: техника што ја прави разликата

Бадемот најчесто се одгледува во форма на отворена чаша (вазна): стебло од 60–80 см и 3–4 главни гранки што растат косо нагоре и наоколу, а средината останува отворена за светлина и воздух. Светлината е сè кај бадемот — во засенетата внатрешност родните гранчиња се сушат за неколку години.

Како роди бадемот — за да знаете што сечете

Бадемот најмногу роди на букетни гранчиња — кратки гранчиња од неколку сантиметри со многу цветни пупки, кои се продуктивни околу 5 години. Дел од родот е и на едногодишните леторасти. Целта на кроењето е постојано да се обновуваат овие родни гранчиња, а не дрвото да се „чисти” до гола гранка.

Формирање: од садење до четврта година

Кроење на родни дрвја

• Отстранете ги сувите, болните и искршените гранки — со болните гранки, сечете 10–15 см во здраво дрво.
• Проретчете ја внатрешноста: отстранете ги бујните вертикални „водопии” и гранките што растат кон центарот.
• Обновувајте го родното дрво: постарите исцрпени гранки скусете ги до млада, добро поставена странична гранка.
• Не сечете рамномерно по целата круна по малку — подобро неколку цели гранки отколку стотина мали сечења.

Кога се крои бадемот?

Кај бадемот времето на кроење е важно колку и техниката. Раните од кроењето се врата за габичните болести, а пред сè за фузикокумот (рак на гранчињата) и смолотечењето. Затоа:

• Летно кроење, по бербата (крај на август – септември), по суво време, е најбезбедно — раните зараснуваат брзо.
• Зимско кроење е можно кон крајот на зимата, пред набабрувањето, но само во суви денови без најавен дожд.
• Избегнувајте кроење во дождливиот есенско-зимски период. Поголемите рани премачкајте ги со средство за заштита на рани.

6. Опрашување: пчелите се дел од технологијата

Бадемот е речиси целосно зависен од инсектите опрашувачи. Кај самобесплодните сорти, без пчели родот е минимален. Во време на цветање се препорачуваат 4–6 пчелни семејства по хектар, поставени кога цветањето ќе започне. И кај самоплодните сорти, пчелите го зголемуваат зафатот на плодовите.

7. Прихрана и наводнување

Колку азот по години

Кога и што

• Набабрување до цветање: околу третина од азотот.
• По зафатот, април–мај: најголемиот дел — тогаш расте плодот и се полни јадрото.
• По бербата, септември: помал дел азот — за цветните пупки за следната година.
• Калиум (80–150 кг K₂O/ха) — бадемот троши многу калиум, особено при висок род.
• Фосфор (40–60 кг P₂O₅/ха) — според анализата, најчесто наесен.
• Бор и цинк фолијарно — борот го подобрува зафатот на плодовите. Се дава по бербата или во фаза на розева пупка, според упатството на производителот.

Наводнување

Бадемот ќе преживее и без наводнување, но со вода родот е повеќекратно поголем и постабилен. Најважните периоди се:

• Април–јуни — раст на плодот и полнење на јадрото. Сушата тогаш дава ситни и сбрчкани јадра.
• Август–септември, по бербата — тогаш се формираат цветните пупки за следната година. Ова е периодот кој најчесто се заборава.

Системот капка по капка е најпогоден. Количината на вода зависи од врнежите, почвата и густината на насадот, па подобро е наводнувањето да се води според влажноста на почвата отколку по календар.

Одржување на почвата

На падини затревете ги меѓуредијата за да не се еродира почвата, а во редот одржувајте чиста лента. Тревата се коси неколку пати годишно и се остава како мулч. Во сушни реони без наводнување, тревата во меѓуредието треба почесто да се коси, за да не му ја зема водата на бадемот.

8. Заштита од болести и штетници

Изборот на препарати и дозите договорете ги со агроном или во агроаптеката, според регистрираните средства и состојбата во вашиот насад.

9. Берба и сушење

Бадемот кај нас се бере од крајот на август до средината на септември, во зависност од сортата и реонот. Знакот е јасен: зелената лушпа пукнува и почнува да се суши, а лушпата лесно се одвојува од коскицата. Бербата почнува кога лушпата е отворена кај речиси сите плодови, но пред есенските дождови.

1. Тресење: под дрвото се поставуваат мрежи или церади, а гранките се тресат рачно со прачка или со машински тресач.
2. Лупење на зелената лушпа — веднаш, истиот или следниот ден. Влажната лушпа брзо мувлосува и ја бојадисува коскицата.
3. Сушење на сонце или во сушара, во тенок слој, со превртување, 3–7 дена. Бадемот е сув кога јадрото ќе крцне при кршење, а не се свиткува.
4. Сортирање: се отфрлаат празните, нападнатите од оса и мувлосаните плодови.

10. Складирање: како да не пожолти и да не загорчи

Бадемот е богат со масло, а маслото на топло и светло оксидира — јадрото пожолтува и добива горчлив, „рѓосан” вкус. Вториот непријател се молците и мувлата.

• Во коскица бадемот се чува подолго — коскицата го штити јадрото од воздух и штетници. Ако продавате подоцна, чувајте го во коскица.
• Јадро на собна температура е квалитетно неколку месеци. Во ладилник или замрзнувач, во затворени кеси, издржува до една година и повеќе.
• Против молци: редовно проверувајте за пајажина и ларви. Кратко замрзнување на јадрото ги уништува јајцата.
• Мувлосан бадем фрлете го. Мувлите на јаткастото овошје можат да создаваат афлатоксини, кои се штетни за здравјето и не се уништуваат со печење.

Најчесто поставувани прашања

Заклучок

Одгледување бадем не е тешко, но не прашта грешки на почетокот. Сортата, подлогата и местото ги избирате еднаш за 25–30 години — тука не штедете на совети и не садете „што имаше во расадникот”. Потоа благо кроење во младоста, вода во клучните месеци, пчели во цвет и уредно собирање на сувите плодови во зима. Со тоа бадемот станува една од ретките овошки што на сушни падини, каде што друго тешко успева, носи сигурен и добро платен род.

Препораките се општи и зависат од сортата, почвата и климата на вашиот реон. Пред подигање насад консултирајте се со агроном или со подрачната единица на МЗШВ. За поддршка при подигање повеќегодишни насади проверете ги актуелните национални мерки и ИПАРД програмата — информациите треба да се проверат со надлежните институции.