Витаминот Ц во шипката лесно се губи. Еве како да го зачувате.
Шипката (Rosa canina), позната и како дива роза, е една од најпознатите есенски билки во Македонија. Нејзините црвени плодови се познати по високата содржина на витамин Ц, а од нив се прават чај, мармалад, сирупи и сок. Сепак, многу од витаминот Ц се губи ако плодовите погрешно се сушат или долго се варат. Во овој текст е сè што треба да знаете: кога се бере шипката, како се суши, како се прави чај без непријатни влакненца и како се прави домашен мармалад.
- Бербата е од септември до ноември, кога плодовите се целосно црвени.
- Сушете на сенка или во сушара на 40–50 °C – повисоката температура го уништува витаминот Ц.
- Влакненцата околу семките иритираат, затоа чајот се цеди низ газа, а за мармалад плодовите се протриваат низ ситно сито.
Што е шипка и како да ја препознаете?
Шипката е листопадна грмушка од фамилијата розоцветни (Rosaceae), висока обично 1–3 метри, со лачно свиткани гранки и кривнати трнови. Кај нас расте по рабови на шуми, меѓи, пасишта и покрај селски патишта, од низините до ридските предели.
- Цвет: бледо розов до бел, со пет ливчиња, цвета во мај и јуни.
- Плод: јајцевиден или издолжен, 1,5–2 cm, наесен сјајно црвен до портокалово-црвен.
- Внатрешност: многу ситни, тврди семки обвиени со влакненца.
ℹ️Не мешајте ја со глог. И глогот има црвени плодови наесен, но тие се ситни и тркалезни, растат во гроздови и имаат една до неколку тврди коски. Плодот на шипката е поголем, издолжен и полн со ситни семки.
Кога се бере шипката?
Шипката созрева од септември до ноември, зависно од надморската височина. Плодот е зрел кога е целосно црвен и сè уште цврст.
- За сушење и чај – берете цврсти, целосно обоени плодови, без дамки и мувла.
- За мармалад и пире – можат и плодови по првиот мраз, кога омекнуваат и полесно се протриваат.
- Носете ракавици – трновите се кривнати и се закачуваат за облеката.
- Берете подалеку од прометни патишта и ниви што се прскаат.
- Откинете ги плодовите заедно со дршката, па отстранете ја дома.
- Преработете ги или исушете ги истиот или следниот ден.
- Оставете дел од плодовите за птиците – тие се важна зимска храна.
Колку витамин Ц има шипката и како се губи?
Свежите плодови на шипката можат да содржат неколку пати повеќе витамин Ц од лимонот, сметано на иста тежина. Количината многу варира: зависи од растението, местото, надморската височина и зрелоста. Плодовите содржат и каротеноиди, полифеноли и пектин.
Витаминот Ц е чувствителен на топлина, воздух и светлина. Затоа:
- со сушење на висока температура се губи значителен дел;
- долгото варење го намалува уште повеќе;
- со долго чување на светло и топло сувата шипка постепено губи вредност.
Затоа сувата шипка најдобро е да се потроши до следната берба, а чајот да не се вари долго.
Како правилно се суши шипката?
- Исчистете ги плодовите – отстранете ги дршките и остатоците од цветот, па измијте ги и добро исушете ги од водата.
- Пресечете ги на половина – полесно и порамномерно се сушат. Ако сакате, отстранете ги семките уште сега, со ракавици.
- Сушете ги во тенок слој – на сенка и проветрено место, на мрежа или хартија, и превртувајте ги секој ден.
- Или во сушара – на 40–50 °C, додека плодовите не станат тврди и кршливи.
- Чувајте ги правилно – во стаклени тегли или платнени ќесиња, на суво, темно и проветрено место.
💡Совет: Не сушете ја шипката на директно сонце или во рерна на висока температура. Плодовите побрзо ќе се исушат, но ќе изгубат многу од витаминот Ц и од бојата.
Како се прави чај од шипка?
Потребно: 1–2 лажици суви плодови од шипка, 250–300 ml вода, мед по желба.
Подготовка: Здробете ги сувите плодови во аван или со оклагија. Прелијте ги со топла вода што не врие и оставете покриено 10–15 минути. Процедете го чајот низ газа, платно или филтер-хартија. Кога ќе се олади малку, засладете со мед.
Зошто вака: здробените плодови полесно ги пуштаат материите, топлата вода што не врие зачувува повеќе витамин Ц, а газата ги задржува влакненцата.
Многумина ја варат шипката 5–10 минути за посилен вкус и боја. И тоа е во ред, но знајте дека со варење се губи дел од витаминот Ц.
Како се прави мармалад од шипка?
Состојки: 1 kg свежи шипки, вода колку да ги покрие, 500–700 g шеќер на 1 kg добиено пире, сок од половина лимон по желба.
Подготовка:
- Исчистете ги плодовите од дршките и остатоците од цветот и измијте ги.
- Варете ги во вода додека не омекнат целосно.
- Протријте ги низ ситно сито – семките и влакненцата ќе останат во ситото. Ако сакате, процедете го пирето уште еднаш низ газа.
- Измерете го пирето, додадете шеќер и лимонов сок и варете со постојано мешање до посакуваната густина.
- Ставете го мармаладот во чисти, загреани тегли и затворете ги веднаш.
Чување: За чување на собна температура користете проверена постапка за конзервирање. Отворената тегла чувајте ја во фрижидер.
Од шипка се прави и сируп, сок и вино, а сувите плодови се додаваат и во мешавини чаеви со други билки.
Зошто влакненцата од семките мора да се отстранат?
Семките на шипката се обвиени со многу ситни, тврди влакненца. Тие ја иритираат кожата, устата, грлото и желудникот. Децата некогаш ги користеле како „прашок за чешање“ – оттаму и предупредувањето.
⚠️Внимавајте:
- При чистење на семките носете ракавици.
- Чајот секогаш цедете го низ газа или филтер, не само низ обична цедалка.
- За мармалад и пире плодовите протријте ги низ ситно сито.
- Не јадете цели свежи плодови со семките.
Што вели науката за шипката?
Шипката долго се користи во народната медицина, најмногу како извор на витамин Ц во зима. Научните истражувања ја потврдуваат високата содржина на витамин Ц и полифеноли. Некои клинички студии со стандардизиран прашок од шипка ги испитувале болките во зглобовите, со умерени резултати што не се секогаш еднакви.
Тоа не значи дека чајот или мармаладот лекуваат болести. Шипката е вредна намирница во зимската исхрана, но не е замена за лекарски третман.
Може ли шипка да се одгледува во двор?
Да. Шипката е скромна и отпорна: поднесува сиромашни и суви почви, студ и суша, а најдобро расте на сонце. Погодна е за жива ограда што дава и плод, а нејзините цветови привлекуваат пчели. Дивата шипка често се користи и како подлога за калемење на градинарски рози.
Се сади доцна наесен или рано напролет. За жива ограда растенијата се садат на околу 50–80 cm едно од друго. Се размножува со семе, резници и коренови изданоци, а семето пред ’ртење бара студена стратификација.
Најчесто поставувани прашања за шипката
Кога се бере шипката? +−
Дали шипката има повеќе витамин Ц од лимонот? +−
Зошто чајот од шипка се цеди низ газа? +−
На која температура се суши шипката? +−
Колку шипка се става за еден чај? +−
Дали чајот од шипка треба да се вари? +−
Како се чува сувата шипка? +−
Дали шипката е лек? +−
Може ли шипка да се засади во двор? +−
Заклучок
Шипката е една од највредните диви есенски намирници што ги имаме покрај секоја меѓа. Берете ја кога е целосно црвена, сушете ја на сенка или на 40–50 °C, не варете го чајот долго и секогаш отстранувајте ги влакненцата од семките. Така ќе имате вкусен чај и мармалад и ќе зачувате повеќе од нејзиниот витамин Ц до пролет.
Напомена: Текстот е информативен и не е медицински совет. Ако имате здравствен проблем, сте бремени, доите или користите лекови, консултирајте се со лиценциран лекар пред редовна употреба на шипка или препарати од неа. Берете само растенија што сигурно ги препознавате.
