МЗШВ распиша тендер тежок 2 милиони евра: Се гради дигитален систем што ќе го промени земјоделството

Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство (МЗШВ) распиша еден од најзначајните ИТ-тендери во историјата на македонското земјоделство. Станува збор за набавка насловена како „Дизајн, развој и имплементација на Интегрирана земјоделска информатичка платформа (IAIP), вклучувајќи го и Системот за управување со државно земјоделско земјиште (SALMIS)“.

Тендерот не е обична јавна набавка. Тој се спроведува во рамки на Проектот за модернизација на земјоделството, финансиран со заем и стручна поддршка од Светската банка, по нејзините правила за меѓународни набавки. Проценетата вредност на договорот изнесува 2.020.000 евра, а избраната компанија ќе има петнаесет месеци од стапувањето на договорот во сила за системот да биде пуштен во оперативна употреба. Рокот за поднесување понуди е 10 август 2026 година во 12:00 часот.

Во продолжение разложуваме што точно значат скратениците IAIP и SALMIS, што содржат петте документи од тендерот, во каков поширок проект се вклопува оваа активност, какви се точните услови за компаниите што сакаат да конкурираат и — најважно — што сето ова конкретно значи за земјоделците, институциите и идното водење на земјоделската политика во Македонија.

Што е IAIP — крај на расцепканите системи

За да се разбере зошто е важна IAIP, прво треба да се види каква е денешната состојба. Земјоделските податоци во Македонија се чуваат во десетици одделни, меѓусебно неповрзани ИТ-системи, изградени во различни периоди, со различни технологии и различни правила. Постои Регистарот на земјоделски стопанства, посебни системи за тутун, за органско производство, за откуп на земјоделски производи, за задруги, за советодавни услуги, за фитосанитарна заштита, за пасишта и многу други. Проблемот е што овие системи ретко „разговараат“ меѓу себе, што води до дуплирање податоци, неконзистентност и непотребен административен товар и за институциите и за земјоделците.

Интегрираната земјоделска информатичка платформа (IAIP) е замислена токму како лек за оваа расцепканост. Нејзината цел е да ги замени фрагментираните стари апликации со единствена платформа што обезбедува конзистентност, го избегнува дуплирањето и овозможува ефикасно управување и размена на податоците. Со други зборови, IAIP треба да стане дигиталниот „’рбет“ на МЗШВ — централната платформа во која се слеваат и се вкрстуваат податоците.

Срцето на IAIP ќе биде модернизираниот Регистар на земјоделски стопанства, кој во анализата на самото министерство е опишан како најважниот информатички ресурс на МЗШВ — основата за субвенциите, руралниот развој, инспекциите и известувањето кон ЕУ. Сепак, токму тој систем денес работи на застарена технологија која е на крајот од својот животен век, не е поврзан со Централниот регистар ниту со матичната евиденција на населението, а најпроблематично од сè — не нуди никакви онлајн услуги за земјоделците. Тоа значи дека за секоја регистрација или измена, земјоделецот мора физички да оди до подрачната канцеларија на МЗШВ. Една од клучните придобивки од IAIP е токму ова да се промени — регистарот да се прероди како модерен модул со е-услуги достапни преку националниот портал за е-услуги.

Важно е да се разбере дека IAIP не е само уште една веб-страница. Тоа е инфраструктурен, „позадински“ систем — темелот врз кој потоа можат да се градат бројни корисни апликации и услуги за земјоделците.

Што е SALMIS — дигитална мапа на државната земја

Втората компонента од тендерот, SALMIS, се однесува на една од најчувствителните теми во македонското земјоделство — државното земјоделско земјиште и пасиштата. Голем дел од обработливите површини и пасиштата во земјата се во државна сопственост и се даваат под закуп. Со управувањето со овој ресурс со години има проблеми: непрецизни граници, нејасна евиденција кој што обработува, проблематични стари договори и појава на користење земја без правен основ.

SALMIS (Систем за управување со државно земјоделско земјиште) е дигиталниот одговор на овие проблеми. Тоа е информатички систем што прецизно ќе ги евидентира државните земјоделски површини и пасиштата, договорите за закуп и корисниците — и тоа не само како списоци во табели, туку и геопросторно, на мапа.

Тука е важна една институционална разлика. Обработливото државно земјиште го дава под закуп МЗШВ, и при закуп закупецот е должен да достави геодетски елаборат што прецизно ги дефинира границите на парцелата. Пасиштата, пак, ги управува Јавното претпријатие за управување со пасишта, а законот за пасишта не бара геодетски елаборат при закуп. Затоа просторната дефиниција на голем дел од пасиштата, особено постарите договори, останува нејасна или воопшто недокументирана. SALMIS треба да ги обедини двата света — и прецизно документираните и слабо документираните закупи — во еден усогласен геопросторен слој.

Кога секоја државна парцела добие своја прецизна дигитална „лична карта“ со точни координати, статус и корисник, станува многу полесно да се види што е слободно, што е под закуп и дали состојбата на терен одговара на документите. Тоа го намалува просторот за злоупотреби, го олеснува распределувањето на слободното земјиште кон вистинските производители и ѝ овозможува на државата подобро да го планира користењето на овој вреден ресурс.

Зошто е сето ова неопходно

Анализата што е дел од самиот тендер не ја разубавува сликата. Повеќе клучни системи на МЗШВ работат на застарени технологии и бази на податоци кои веќе не се поддржани, што носи безбедносни ризици, ограничена меѓусебна поврзаност и високи трошоци за одржување. Дополнително, документот отворено потсетува на сериозниот сајбер-напад врз инфраструктурата на МЗШВ во 2022 година, кој остави некои системи нефункционални до денес и ги откри слабостите во заштитата, резервните копии и опоравувањето од инциденти.

На сето тоа се додава и фрагментацијата на самите регистри. Документ од тендерот наведува дека МЗШВ води десетици одделни регистри и евиденции врз основа на повеќе од четириесет закони — од Регистарот на земјоделски стопанства, преку регистрите за вино, лозја, тутунски откупувачи, органски производители, задруги и производителски организации, до регистри за дивеч и лов, рибарство, оплеменувачки права и квалитетни ознаки на производите. Овие податоци денес живеат во различни системи со различни формати и правила за валидација. IAIP треба да ги обедини оние што се основни за земјоделската политика и да обезбеди тие да функционираат како единствена, координирана целина наместо како изолирани острови.

Што точно ќе се гради

Опсегот на договорот е амбициозен. Според тендерот, избраната компанија ќе го изведе дизајнот, развојот, испораката, инсталацијата, интеграцијата, пуштањето во работа и поддршката по имплементацијата на IAIP, што ја вклучува имплементацијата на SALMIS и на платформа за деловна интелигенција (Business Intelligence). Покрај тоа, задачата опфаќа и редизајн на повеќе постојни клучни информатички системи на МЗШВ.

Анализата дава јасна стратегија за тоа што се случува со секој од постојните системи. Дел од нив ќе бидат повторно изградени и вградени како основни модули во IAIP — тука спаѓаат Регистарот на земјоделски стопанства, Системот за идентификација на земјишни парцели (LPIS), Тутунскиот информатички систем, системот за органско производство, софтверот за откуп на земјоделски производи и системот за следење на задругите. Други системи ќе останат самостојни, но цврсто поврзани со IAIP преку стандардизирани интерфејси — тука се фитосанитарниот информатички систем, лабораторискиот систем и системот за советодавни услуги, како и FADN-системот за сметководствени податоци од стопанствата, кој поради строгата ЕУ-методологија останува посебен. Административните алатки, како веб-страницата на МЗШВ и системите за архивирање, постепено ќе се модернизираат и поврзуваат таму каде што има смисла.

Платформата за деловна интелигенција е особено значајна. Таа ќе овозможи од сите тие поврзани податоци да се извлекуваат анализи, извештаи и показатели — алатка што директно ја поддржува идејата за земјоделска политика заснована на докази, а не на претпоставки.

Геопросторниот слој и државната земја — како ќе се прави

Еден од петте документи од тендерот е целосна методологија за создавање на геопросторните податоци за земјиштето под закуп. Таа открива колку е сложена задачата на терен. Изворите на податоци се разнолики и со различен квалитет: дел од закупите имаат геодетски елаборати во современ векторски формат што може директно да се внесат, дел постојат само како скенирани PDF-документи, дел се само рачно цртани скици, а дел воопшто немаат просторна документација. Поради буџетски ограничувања, во оваа фаза нема да се врши теренска проверка — целата работа се потпира на постојните дигитални и скенирани записи, катастарските податоци од Агенцијата за катастар на недвижности и ортофото-снимките од 2023 година.

За да се справи со ова шаренило, методологијата воведува систем на нивоа на доверливост за секоја парцела — високо, средно или ниско — во зависност од тоа колку прецизен е изворот. Така корисниците секогаш ќе знаат дали гледаат точно дефинирана или приближно проценета површина. Сите податоци ќе се водат во официјалниот државен координатен систем, а слојот ќе биде усогласен со националната инфраструктура за просторни податоци и со европските стандарди за интероперабилност. Методологијата дури каталогизира и типични грешки во старите елаборати — недостасувачки цифри во координатите, заменет редослед на координати, заокружени или нејасно исклучени површини — кои изведувачот ќе мора да ги исправи пред внесување.

Во меѓувреме, МЗШВ веќе има пуштено две привремени апликации — едната за попис на државното земјиште под закуп, другата за прикачување геодетски елаборати. Тие служат како мост додека не профункционира SALMIS; по успешната миграција на податоците во SALMIS, привремените системи ќе се архивираат и исклучат. Откако SALMIS ќе заживее, мапата ќе се ажурира секојдневно, автоматски, при секое склучување, измена или раскинување договор.

Поврзаноста со ЕУ — зошто е ова домашна задача за членство

Овој потег не е изолиран експеримент, туку чекор кон она што во Европската Унија одамна е стандард. Земјите членки на ЕУ функционираат со Интегриран систем за администрација и контрола, во чие срце стои прецизен систем за идентификација на земјишните парцели (LPIS) заснован на геопросторни податоци. Без таков систем, една земја практично не може да управува со европските земјоделски фондови на начин што може да се контролира и ревидира. Токму затоа оваа активност е сместена во делот од проектот насочен кон институционален капацитет за пристапување во ЕУ.

Тендерот бара новите системи да бидат усогласени со европската ИНСПИРЕ-директива за просторни податоци, со националната инфраструктура за просторни податоци, со правилата за заштита на лични податоци, како и да се поврзат со националната платформа за интероперабилност и порталот за е-услуги. Со други зборови, кога Македонија еден ден ќе пристапи кон полноправно користење на европските земјоделски фондови, ќе мора да располага со интегрирани, дигитални, геопросторно засновани системи — токму она што IAIP и SALMIS треба да го изградат. Затоа оваа инвестиција има двојна вредност: веднаш ги подобрува домашните услуги, а истовремено ја подготвува земјата да апсорбира значително поголеми средства од ЕУ во иднина.

Деталите на тендерот — за компаниите што сакаат да конкурираат

За економските оператори, тендерот носи јасни и конкретни услови. Постапката се води како меѓународна конкурентна набавка преку Барање за доставување предлози, согласно правилата на Светската банка за набавки, без претквалификација.

Понудите се оценуваат по формула во која техничкиот квалитет и неценовните фактори учествуваат со 50 проценти, а цената со останатите 50 проценти — што значи дека не победува автоматски најевтината понуда, туку онаа што нуди најдобар сооднос на квалитет и цена. Документацијата на англиски јазик може бесплатно да се преземе од Електронскиот систем за јавни набавки на Македонија, во делот за заеми, донации и грантови. Понудите се доставуваат физички, во затворени пликови, во писарницата на МЗШВ на улица Ленинова бр. 2 во Скопје; електронско поднесување не е дозволено, а отворањето на техничкиот дел е закажано веднаш по истекот на рокот, во 12:10.

Што значи ова за земјоделците

Иако тендерот изобилува со технички детали, неговите крајни придобивки треба да бидат сосема практични за обичниот земјоделец. Прво и најважно — помалку трчање по шалтери. Кога Регистарот на земјоделски стопанства ќе добие онлајн услуги, голем дел од регистрациите, измените и барањата ќе можат да се завршуваат електронски, без физички посети до подрачните канцеларии. Второ — побрзи и поточни услуги, бидејќи поврзаните податоци овозможуваат автоматска проверка наместо рачно препишување. Трето — поголема транспарентност и поправедност во распределбата на државното земјиште, благодарение на прецизните дигитални мапи. И четврто, на подолг рок — попредвидливо земјоделско окружување и подобри политики, бидејќи државата ќе носи одлуки врз основа на точни, навремени и поврзани податоци.

Поширокиот контекст: Проектот за модернизација на земјоделството

IAIP и SALMIS се составен дел од Проектот за модернизација на земјоделството — голема, повеќегодишна инвестиција поддржана од Светската банка. Проектот беше одобрен од Бордот на Светската банка во почетокот на 2020 година, а стана оперативен во јуни 2021 година. Вкупната вредност се движи околу 50 милиони евра, од кои најголемиот дел е поволен заем од Светската банка, со рок на отплата од 12 години и грејс-период од четири години. Носител на проектот е МЗШВ, а во спроведувањето учествуваат и Агенцијата за финансиска поддршка во земјоделството и руралниот развој и Јавното претпријатие за управување со пасишта, со координација и со Агенцијата за катастар на недвижности. Предвидениот рок за затворање на проектот е крајот на 2027 година.

Проектот се состои од три главни компоненти, прикажани подолу според проценетата вредност:

Првата компонента, најголема по вредност, е насочена кон конкурентноста на секторот и опфаќа советодавни услуги и обуки за земјоделците, но и изградба на откупно-дистрибутивни центри — модерни објекти за складирање, ладење, сортирање и пакување. Планирани се центри во Ресен и во Струмица, како и поголема земјоделско-прехранбена платформа во Скопскиот регион. Идејата зад нив е едноставна, но моќна: проблемот на македонското земјоделство често не е во производството, туку во пласманот, складирањето и квалитетното позиционирање на пазарот. Втората компонента, во која директно се вклопуваат IAIP и SALMIS, е насочена кон институционалниот капацитет за пристапување во ЕУ и кон креирање политики засновани на докази. Третата компонента го покрива управувањето со самиот проект.

Што следува по затворањето на тендерот

Изборот на изведувач е само почеток на еден долг процес. Бидејќи набавката се финансира преку Светската банка, постапката бара висок степен на транспарентност и конкуренција, па за вакви проекти редовно конкурираат и домашни и меѓународни ИТ-компании со искуство во изградба на големи државни системи. По отворањето на понудите следи нивна евалуација според однапред дефинираните критериуми, па склучување договор. Дури потоа започнува вистинската работа — детално проектирање, развој, интеграција со постојните системи, тестирање и постепено пуштање во употреба, со договорена цел системот да биде оперативно прифатен во рок од петнаесет месеци. Паралелно тече и чувствителната задача на чистење и миграција на постојните податоци од старите и привремените системи. Затоа следните месеци и наредната година ќе бидат клучни за да се види дали амбициозниот план ќе се претвори во функционална реалност на терен.

Заклучок

Ако се реализира како што е замислено, IAIP заедно со SALMIS би можеле да претставуваат пресвртница во начинот на кој се води земјоделската политика во земјата. За првпат, клучните регистри би биле обединети, дигитални и достапни на едно место, а државното земјиште би се управувало со прецизност што досега ја немало. За земјоделците ова значи помалку бирократија и побрзи услуги; за институциите — поквалитетни одлуки; а за земјата во целина — конкретен чекор на патот кон Европската Унија.

Се разбира, успехот нема да се измери со потпишувањето на договорот, туку со тоа колку добро системот ќе профункционира во пракса, колку институциите навистина ќе го користат и колку реални придобивки ќе почувствуваат самите производители. Дигиталната алатка вреди онолку колку што вреди нејзината примена. Но фактот дека Македонија се впушта во ваква интегрирана дигитална преобразба на земјоделството, со јасен буџет, рокови и меѓународни стандарди зад себе, е охрабрувачки сигнал — и токму затоа овој тендер заслужува внимание од целата земјоделска заедница.

Земјоделие.мк ќе продолжи да го следи развојот на овој проект и навремено ќе ве информира за секој значаен чекор.