Во кои европски земји земјоделците добиваат највисоки откупни цени? Голема анализа на 50 земјоделски производи
Голема европска анализа: Каде земјоделците заработуваат најмногу? Споредба на откупните цени во Европа
Цената што земјоделецот ја добива на прагот на својата фарма е најдиректниот показател за економската одржливост на неговото производство. Сè друго — субвенции, приноси, технологија — доаѓа потоа.
Базата на ФАО за производителски цени овозможува тие цени да се споредат меѓу европските земји, на иста методолошка основа и во иста валута. Оваа анализа ја користи таа база за да одговори на прашање што ретко се поставува со бројки: колку македонскиот земјоделец добива за својот производ во споредба со колегата од Европа?
Одговорот, кратко кажано, не е охрабрувачки. Македонија има најниска релативна ценовна позиција меѓу осумте балкански земји во базата, а кај 29 од 38 производи е под европската медијана.
Што содржи базата и како е направена анализата
Што се FAOSTAT Producer Prices
Producer Prices на ФАО се цени што производителот ги добива при првата продажба — на прагот на фармата, пред трошоците за транспорт, доработка, пакување и маржите во синџирот. Тоа не се малопродажни цени и не се споредливи со цените во маркет.
Разликата е суштинска. Кога македонски потрошувач плаќа за килограм јаболка во продавница, дел од таа цена оди на откупувачот, ладилникот, дистрибутерот и трговецот. Producer Price ја мери само првата алка — онаа што ја определува заработката на производителот.
Опфат на податоците
Анализираната датотека содржи:
- 38 европски земји и територии;
- период 2015–2024 година, со годишни вредности;
- 151 производ во класификацијата CPC;
- сите цени изразени во американски долари по тон (USD/т);
- 16.950 од вкупно 17.010 записи означени како официјални вредности, а само 60 како прекин во серијата.
Тоа е значително поквалитетна основа од трговските бази, каде најголемиот дел од податоците се пресметани по огледален пат. Тука станува збор за податоци пријавени од националните статистички служби.
Методолошки одлуки во оваа анализа
За да биде споредбата фер, направени се четири одлуки што вреди да се кажат отворено:
- Референтна година е 2023. Тоа е последната година со речиси целосен опфат — податоци имаат 37 од 38 земји (недостасува единствено Русија). Во 2024 недостасуваат и Русија и Украина.
- Опфатени се 50 производи што имаат податоци за најмалку 13 земји во 2023 година. Производи со поретки серии, како киви, урми или сув пиперкин прав, не се земени предвид бидејќи ранг-листа од четири или пет земји нема аналитичка вредност.
- Кај месото е користена една серија. Базата содржи две паралелни серии за говедско, свинско, овчо и пилешко месо — една означена со додавката „biological“ и една без неа, со значително различни вредности. Датотеката не ја објаснува разликата, па во анализата е користена само серијата со поширок опфат на земји, доследно кај сите производи. Вредностите од двете серии не смеат да се мешаат.
- Црна Гора не е во базата. Иако беше вклучена во првичниот план на анализата, оваа земја едноставно нема податоци за производителски цени во датотеката, па балканската споредба опфаќа осум наместо девет земји.
За секој производ пресметана е и европската медијана — средната вредност меѓу сите земји со податоци. Медијаната е користена наместо просекот бидејќи е поотпорна на екстремните вредности, а во оваа база екстреми има многу.
Големо европско рангирање по производи
Подолу се дадени детални ранг-листи за десет производи што се клучни за македонското земјоделство. Полниот преглед на сите 50 производи следува во посебна табела.
Домати (податоци за 36 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Исланд | 6.259 |
| 2 | Луксембург | 4.595 |
| 3 | Швајцарија | 3.871 |
| 4 | Норвешка | 3.729 |
| 5 | Данска | 2.746 |
| 6 | Естонија | 2.706 |
| 7 | Германија | 2.620 |
| 8 | Словенија | 2.333 |
| 9 | Финска | 2.299 |
| 10 | Латвија | 1.934 |
| 28 | Македонија | 908 |
Пиперка (зелена) (податоци за 18 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Швајцарија | 4.254 |
| 2 | Обединето Кралство | 1.974 |
| 3 | Холандија | 1.493 |
| 4 | Франција | 1.485 |
| 5 | Шпанија | 1.404 |
| 6 | Белгија | 1.339 |
| 7 | Романија | 1.280 |
| 8 | Чешка | 1.214 |
| 9 | Словачка | 1.113 |
| 10 | Босна и Херцеговина | 994 |
| 15 | Македонија | 681 |
Јаболка (податоци за 35 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Финска | 1.786 |
| 2 | Луксембург | 1.784 |
| 3 | Обединето Кралство | 1.452 |
| 4 | Швајцарија | 1.313 |
| 5 | Норвешка | 1.253 |
| 6 | Естонија | 991 |
| 7 | Латвија | 937 |
| 8 | Португалија | 894 |
| 9 | Австрија | 869 |
| 10 | Малта | 838 |
| 30 | Македонија | 365 |
Грозје (податоци за 19 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Швајцарија | 3.650 |
| 2 | Франција | 2.921 |
| 3 | Малта | 1.947 |
| 4 | Грција | 1.401 |
| 5 | Босна и Херцеговина | 1.213 |
| 6 | Словачка | 1.076 |
| 7 | Србија | 1.072 |
| 8 | Португалија | 1.044 |
| 9 | Хрватска | 1.034 |
| 10 | Шпанија | 978 |
| 17 | Македонија | 337 |
Кравјо млеко (податоци за 36 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Исланд | 872 |
| 2 | Романија | 776 |
| 3 | Швајцарија | 738 |
| 4 | Албанија | 706 |
| 5 | Норвешка | 598 |
| 6 | Италија | 595 |
| 7 | Шпанија | 577 |
| 8 | Грција | 568 |
| 9 | Финска | 564 |
| 10 | Австрија | 560 |
| 17 | Македонија | 505 |
Јагнешко/овчо месо (податоци за 26 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Швајцарија | 6.383 |
| 2 | Бугарија | 4.433 |
| 3 | Луксембург | 4.432 |
| 4 | Хрватска | 4.270 |
| 5 | Унгарија | 4.075 |
| 6 | Обединето Кралство | 4.022 |
| 7 | Белгија | 4.012 |
| 8 | Португалија | 3.608 |
| 9 | Словенија | 3.565 |
| 10 | Грција | 3.527 |
| 17 | Македонија | 2.985 |
Мед (податоци за 25 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Швајцарија | 23.884 |
| 2 | Албанија | 18.481 |
| 3 | Обединето Кралство | 18.307 |
| 4 | Норвешка | 16.326 |
| 5 | Луксембург | 16.003 |
| 6 | Германија | 14.844 |
| 7 | Австрија | 12.975 |
| 8 | Естонија | 8.267 |
| 9 | Словенија | 7.064 |
| 10 | Грција | 6.894 |
| 13 | Македонија | 5.652 |
Пченица (податоци за 34 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Швајцарија | 620 |
| 2 | Норвешка | 404 |
| 3 | Италија | 374 |
| 4 | Албанија | 356 |
| 5 | Грција | 334 |
| 6 | Португалија | 315 |
| 7 | Шпанија | 299 |
| 8 | Финска | 283 |
| 9 | Шведска | 272 |
| 10 | Данска | 272 |
| 26 | Македонија | 202 |
Компир (податоци за 36 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Исланд | 1.137 |
| 2 | Франција | 855 |
| 3 | Италија | 774 |
| 4 | Грција | 758 |
| 5 | Швајцарија | 680 |
| 6 | Босна и Херцеговина | 633 |
| 7 | Малта | 633 |
| 8 | Македонија | 626 |
| 9 | Унгарија | 616 |
| 10 | Романија | 614 |
Јагоди (податоци за 31 земји)
| # | Држава | Цена (USD/т) |
|---|---|---|
| 1 | Австрија | 9.209 |
| 2 | Швајцарија | 7.924 |
| 3 | Норвешка | 7.108 |
| 4 | Финска | 6.309 |
| 5 | Литванија | 5.866 |
| 6 | Словенија | 5.620 |
| 7 | Латвија | 5.447 |
| 8 | Луксембург | 5.352 |
| 9 | Обединето Кралство | 5.206 |
| 10 | Холандија | 5.169 |
| 31 | Македонија | 898 |
Целосен преглед: 50 производи на едно место
Табелата подолу ги дава сите анализирани производи, подредени по европската медијана — од најскапите кон најевтините. За секој производ е даден лидерот, неговата цена, европската медијана и позицијата на Македонија.
| Производ | Земји | Лидер | Цена на лидерот | Европска медијана | Македонија | Ранг на Македонија |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Малини | 18 | Финска | 15.610 | 7.464 | 7.375 | 10 / 18 |
| Мед | 25 | Швајцарија | 23.884 | 5.652 | 5.652 | 13 / 25 |
| Тутун (сиров) | 14 | Швајцарија | 18.166 | 4.163 | 4.717 | 6 / 14 |
| Јагоди | 31 | Австрија | 9.209 | 3.622 | 898 | 31 / 31 |
| Јагнешко/овчо месо | 26 | Швајцарија | 6.383 | 3.413 | 2.985 | 17 / 26 |
| Цреши | 26 | Норвешка | 7.921 | 3.140 | 1.861 | 21 / 26 |
| Лук (зелен) | 19 | Швајцарија | 8.700 | 2.859 | 2.859 | 10 / 19 |
| Ореви (во лушпа) | 15 | Австрија | 6.314 | 2.784 | 3.540 | 4 / 15 |
| Рибизли | 13 | Обединето Кралство | 15.320 | 2.688 | – | – |
| Говедско месо | 28 | Швајцарија | 5.993 | 2.556 | 2.702 | 12 / 28 |
| Јајца | 31 | Швајцарија | 5.724 | 2.469 | – | – |
| Печурки и тартуфи | 22 | Исланд | 7.073 | 2.464 | 3.289 | 6 / 22 |
| Боранија | 16 | Обединето Кралство | 5.485 | 2.260 | 1.074 | 13 / 16 |
| Свинско месо | 26 | Албанија | 4.748 | 1.992 | 2.256 | 6 / 26 |
| Грав (сув) | 17 | Грција | 4.774 | 1.877 | 1.074 | 13 / 17 |
| Овчо млеко | 13 | Хрватска | 1.608 | 1.485 | 783 | 10 / 13 |
| Кајсии | 21 | Австрија | 6.253 | 1.399 | 655 | 19 / 21 |
| Пилешко месо | 27 | Албанија | 4.088 | 1.365 | – | – |
| Домати | 36 | Исланд | 6.259 | 1.341 | 908 | 28 / 36 |
| Карфиол и брокула | 26 | Исланд | 3.911 | 1.169 | – | – |
| Марула и цикорија | 24 | Латвија | 5.444 | 1.152 | – | – |
| Праски и нектарини | 21 | Швајцарија | 5.008 | 1.142 | 611 | 19 / 21 |
| Праз | 19 | Швајцарија | 3.129 | 1.116 | – | – |
| Пиперка (зелена) | 18 | Швајцарија | 4.254 | 1.054 | 681 | 15 / 18 |
| Круши | 31 | Луксембург | 2.162 | 1.051 | 648 | 26 / 31 |
| Грашок (зелен) | 16 | Португалија | 4.787 | 1.029 | – | – |
| Краставици | 32 | Исланд | 2.826 | 980 | 710 | 29 / 32 |
| Грозје | 19 | Швајцарија | 3.650 | 978 | 337 | 17 / 19 |
| Козјо млеко | 14 | Латвија | 1.166 | 871 | 589 | 14 / 14 |
| Вишни | 17 | Австрија | 7.197 | 830 | 527 | 13 / 17 |
| Сливи | 27 | Норвешка | 3.313 | 774 | 518 | 22 / 27 |
| Јаболка | 35 | Финска | 1.786 | 741 | 365 | 30 / 35 |
| Кромид (сув) | 29 | Швајцарија | 1.170 | 546 | 325 | 26 / 29 |
| Морков и репка | 34 | Исланд | 4.020 | 530 | 318 | 30 / 34 |
| Кравјо млеко | 36 | Исланд | 872 | 499 | 505 | 17 / 36 |
| Зелка | 34 | Швајцарија | 1.891 | 467 | 315 | 27 / 34 |
| Маслодајна репка | 28 | Швајцарија | 924 | 463 | 351 | 26 / 28 |
| Компир | 36 | Исланд | 1.137 | 452 | 626 | 8 / 36 |
| Соја | 16 | Албанија | 750 | 450 | – | – |
| Сончоглед | 19 | Албанија | 1.600 | 433 | 355 | 15 / 19 |
| Волна (сирова) | 20 | Норвешка | 3.132 | 382 | – | – |
| Лубеница | 14 | Португалија | 614 | 352 | 169 | 13 / 14 |
| Грашок (сув) | 16 | Унгарија | 725 | 350 | – | – |
| Овес | 33 | Швајцарија | 553 | 246 | 195 | 27 / 33 |
| Пченица | 34 | Швајцарија | 620 | 237 | 202 | 26 / 34 |
| Пченка | 24 | Албанија | 411 | 224 | 223 | 13 / 24 |
| Јачмен | 33 | Албанија | 440 | 219 | 168 | 27 / 33 |
| Тритикале | 20 | Швајцарија | 325 | 204 | – | – |
| Рж | 28 | Албанија | 621 | 199 | 196 | 15 / 28 |
| Шеќерна репка | 21 | Холандија | 80 | 49 | – | – |
Кои држави најчесто се на врвот?
Од 50 анализирани производи, распределбата на првите места е крајно нерамномерна.
| # | Држава | Први места | ТОП 3 | ТОП 10 |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Швајцарија | 16 | 30 | 43 |
| 2 | Албанија | 7 | 13 | 21 |
| 3 | Исланд | 7 | 9 | 10 |
| 4 | Австрија | 4 | 8 | 20 |
| 5 | Норвешка | 3 | 14 | 24 |
| 6 | Обединето Кралство | 2 | 8 | 22 |
| 7 | Португалија | 2 | 4 | 23 |
| 8 | Финска | 2 | 4 | 14 |
| 9 | Латвија | 2 | 3 | 12 |
| 10 | Грција | 1 | 6 | 27 |
| 11 | Луксембург | 1 | 6 | 13 |
| 12 | Холандија | 1 | 2 | 7 |
| 13 | Хрватска | 1 | 1 | 15 |
| 14 | Унгарија | 1 | 1 | 8 |
| 15 | Романија | 0 | 5 | 23 |
Швајцарија е прва кај 16 од 50 производи, во првите три кај 30, а во првите десет кај дури 43 производи. Ниту една друга европска земја не се приближува до тој профил.
Швајцарските производителски цени се движат во сосема друг ранг: мед по 23.884 USD/т, сиров тутун по 18.166 USD/т, зелка по 1.891 USD/т, пченица по 620 USD/т. За споредба, европската медијана за пченица изнесува 237 USD/т.
Ова е факт од податоците. Можното објаснување — кое не произлегува од базата — е комбинацијата од висока куповна моќ, затворен домашен пазар со царинска заштита и производство насочено кон домашна потрошувачка наместо кон извоз.
Албанија е втора по број први места во Европа — со седум. Тоа е податок што бара внимателно читање, бидејќи станува збор за производи кај кои Албанија не е позната како значаен производител.
Албанија е прва во Европа кај јачмен (440 USD/т, наспроти европска медијана од 219), пченка (411 наспроти 224), рж (621 наспроти 199), соја (750 наспроти 450) и сончоглед (1.600 наспроти 433 — индекс од 370 во однос на медијаната). Прва е и кај свинско (4.748 USD/т) и пилешко месо (4.088 USD/т).
Ова се факти од базата. Можни објаснувања се повеќе: производство во мали количини наменето исклучиво за локален пазар без извозна конкуренција, различен опфат на квалитетни класи во националната статистика, или методолошки специфичности при пресметката. Ниту едно од овие објаснувања не може да се потврди од самата датотека, но податокот дека албанскиот јачмен е двојно поскап од европската медијана треба да се третира со резерва.
Исланд има седум први места, но само десет пласмани во првите десет — најизразената специјализација во базата. Прв е кај домати (6.259 USD/т), краставици, морков, карфиол, печурки, компир и кравјо млеко.
Тоа е класичен профил на затворен островски пазар со производство во заштитен простор и висока цена на енергија, каде увозот не е конкурентен поради транспортот.
Кој е најчесто на дното
Најмногу последни места имаат Белорусија (10 производи), Украина (8) и Молдавија (7), следени од Бугарија (5). Македонија е последна кај два производа — козјо млеко и јагоди.
Балканот под лупа
Регионот дава осум земји со податоци. За да биде споредбата смислена, покрај просечната цена е пресметан и медијанскиот индекс — за секој производ цената на земјата се дели со европската медијана за тој производ, а потоа се зема средната вредност на сите тие односи.
| Држава | Производи со податоци | Медијански индекс* | Први места | ТОП 3 | ТОП 10 | Просечна цена (USD/т)** |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Албанија | 40 | 120 | 7 | 13 | 21 | 1.959 |
| Словенија | 33 | 115 | 0 | 4 | 18 | 1.941 |
| Грција | 45 | 103 | 1 | 6 | 27 | 1.808 |
| Босна и Херцеговина | 37 | 99 | 0 | 1 | 13 | 1.270 |
| Хрватска | 45 | 91 | 1 | 1 | 15 | 1.335 |
| Србија | 39 | 89 | 0 | 1 | 10 | 1.137 |
| Бугарија | 43 | 75 | 0 | 3 | 8 | 1.046 |
| Македонија | 38 | 70 | 0 | 0 | 8 | 1.357 |
** Просечната цена е дадена информативно. Таа зависи од тоа кои производи има земјата во базата — земја со податоци за мед и малини ќе има повисок просек од земја со податоци за жита, без тоа да значи ништо за заработката.
Најдобра релативна позиција има Албанија, со медијански индекс од 120 и седум први места. Со оградата дадена погоре, албанските цени во базата систематски отстапуваат нагоре.
Словенија е втора со индекс 115. Нејзините највисоки релативни цени се кај зелен лук (8.037 USD/т, второ место во Европа), кајсии (3.622 USD/т, второ место, индекс 259) и сув грав (3.689 USD/т). Словенечкиот профил е логичен — мал пазар, високи стандарди на квалитет, ниска извозна изложеност.
Грција е трета со индекс 103 и најшироко присуство во првите десет — 27 производи. Грција е прва во Европа кај сув грав (4.774 USD/т) и втора кај говедско месо (5.970 USD/т, индекс 234) и ореви (5.261 USD/т).
Македонија е последна во регионот, со медијански индекс од 70 и — што е поважно — без ниту едно прво место и без ниту еден пласман во првите три од 50 анализирани производи. Тоа е единствената балканска земја без пласман во првата тројка кај било кој производ.
Србија има индекс 89, со најсилна позиција кај сирова волна (1.433 USD/т, трето место во Европа, индекс 375) и говедско месо. Бугарија, со индекс 75, е претпоследна, но има три пласмани во првите три — кај тутун (5.569 USD/т), соја и овчо месо (4.433 USD/т, второ место во Европа).
Прво, регионот е поделен по линија на пазарна отвореност. Земјите со помал извозен притисок и повисока куповна моќ — Словенија, Грција — имаат подобри цени. Земјите ориентирани кон извоз на суровина — Македонија, Бугарија, Србија — имаат пониски.
Второ, балканските земји се најслаби токму кај производите за кои се сметаат за традиционално силни. Македонија е 17-та од 19 земји кај грозје и последна од 31 кај јагоди. Бугарија е последна од 16 кај боранија. Србија е претпоследна кај јагоди.
Трето, кај сточарските производи регионот е конкурентен. Кај говедско месо Грција е втора, Србија десетта, Македонија дванаесетта. Кај свинско месо Македонија е шеста. Тоа е сегментот каде домашниот пазар одредува цена, а не извозот.
Македонија: детален профил
Македонија има податоци за 38 производи во 2023 година. Резултатот е систематски: во само 7 од нив цената е над европската медијана, а во 29 е под неа. Медијанскиот индекс изнесува 70, што значи дека типичната македонска откупна цена е околу 30 отсто под европската средина.
| Производ | Цена во Македонија (USD/т) | Европска медијана | Индекс (медијана = 100) | Ранг |
|---|---|---|---|---|
| Компир | 626 | 452 | 138 | 8 / 36 |
| Печурки и тартуфи | 3.289 | 2.464 | 133 | 6 / 22 |
| Ореви (во лушпа) | 3.540 | 2.784 | 127 | 4 / 15 |
| Тутун (сиров) | 4.717 | 4.163 | 113 | 6 / 14 |
| Свинско месо | 2.256 | 1.992 | 113 | 6 / 26 |
| Говедско месо | 2.702 | 2.556 | 106 | 12 / 28 |
| Кравјо млеко | 505 | 499 | 101 | 17 / 36 |
| Лук (зелен) | 2.859 | 2.859 | 100 | 10 / 19 |
| Мед | 5.652 | 5.652 | 100 | 13 / 25 |
| Пченка | 223 | 224 | 100 | 13 / 24 |
| Малини | 7.375 | 7.464 | 99 | 10 / 18 |
| Рж | 196 | 199 | 98 | 15 / 28 |
| Јагнешко/овчо месо | 2.985 | 3.413 | 87 | 17 / 26 |
| Пченица | 202 | 237 | 85 | 26 / 34 |
| Сончоглед | 355 | 433 | 82 | 15 / 19 |
| Овес | 195 | 246 | 79 | 27 / 33 |
| Јачмен | 168 | 219 | 77 | 27 / 33 |
| Маслодајна репка | 351 | 463 | 76 | 26 / 28 |
| Краставици | 710 | 980 | 72 | 29 / 32 |
| Домати | 908 | 1.341 | 68 | 28 / 36 |
| Козјо млеко | 589 | 871 | 68 | 14 / 14 |
| Зелка | 315 | 467 | 67 | 27 / 34 |
| Сливи | 518 | 774 | 67 | 22 / 27 |
| Пиперка (зелена) | 681 | 1.054 | 65 | 15 / 18 |
| Вишни | 527 | 830 | 63 | 13 / 17 |
| Круши | 648 | 1.051 | 62 | 26 / 31 |
| Морков и репка | 318 | 530 | 60 | 30 / 34 |
| Кромид (сув) | 325 | 546 | 60 | 26 / 29 |
| Цреши | 1.861 | 3.140 | 59 | 21 / 26 |
| Грав (сув) | 1.074 | 1.877 | 57 | 13 / 17 |
| Праски и нектарини | 611 | 1.142 | 53 | 19 / 21 |
| Овчо млеко | 783 | 1.485 | 53 | 10 / 13 |
| Јаболка | 365 | 741 | 49 | 30 / 35 |
| Лубеница | 169 | 352 | 48 | 13 / 14 |
| Боранија | 1.074 | 2.260 | 48 | 13 / 16 |
| Кајсии | 655 | 1.399 | 47 | 19 / 21 |
| Грозје | 337 | 978 | 34 | 17 / 19 |
| Јагоди | 898 | 3.622 | 25 | 31 / 31 |
Компир (индекс 138, осмо место од 36 земји). Со 626 USD/т наспроти медијана од 452, компирот е производ каде македонскиот производител добива над европскиот просек. Тоа е култура со ограничен увоз поради транспортните трошоци и со значителна домашна побарувачка.
Печурки и тартуфи (индекс 133, шесто место од 22). Цена од 3.289 USD/т — сегмент со висока додадена вредност и мал обем.
Ореви во лушпа (индекс 127, четврто место од 15). Со 3.540 USD/т, Македонија е четврта во Европа, пред земји како Италија и Хрватска. Ова е една од најдобрите позиции во целата база.
Сиров тутун (индекс 113, шесто место од 14). Со 4.717 USD/т, македонскиот тутун е над европската медијана од 4.163, но зад Бугарија (5.569) и Албанија (5.867).
Свинско месо (индекс 113) и говедско месо (индекс 106) — двата сегменти каде домашниот пазар ја држи цената.
Кравјо млеко (индекс 101, седумнаесетто место од 36). Со 505 USD/т наспроти медијана од 499, млекото е практично точно на европската средина. Тоа е податок што ја оспорува распространетата претстава дека откупната цена на млекото во Македонија е драматично пониска од европската — во 2023 година, барем во просек, не е.
Јагоди (индекс 25, последно место од 31 земја). Со 898 USD/т наспроти европска медијана од 3.622 USD/т, македонскиот производител на јагоди добива околу една четвртина од она што типично се добива во Европа. Разликата во однос на Австрија (9.209 USD/т) е повеќе од десеткратна. Ова е најголемиот единечен јаз во целата анализа.
Грозје (индекс 34, седумнаесетто место од 19). Со 337 USD/т, македонското грозје е поевтино од босанското (1.213 USD/т), грчкото (1.401) и словачкото (1.076). Европската медијана изнесува 978 USD/т. За земја со винарска традиција и значителни лозови површини, ова е податок што бара посебна анализа.
Кајсии (индекс 47), боранија (48), лубеница (48), јаболка (49). Кај јаболката, со 365 USD/т, Македонија е триесетта од 35 земји, при медијана од 741.
Праски и нектарини (индекс 53), овчо млеко (53), сув грав (57), цреши (59).
Домати (индекс 68, дваесет и осмо место од 36). Со 908 USD/т наспроти медијана од 1.341, доматот — најзастапената градинарска култура — е значително под европската средина.
Пиперка (индекс 65). Со 681 USD/т, петнаесетто место од 18 земји.
Сликата е конзистентна. Македонија има релативно добри цени кај производи со ограничена конкуренција од увоз (компир, печурки, месо) и кај производи со висока додадена вредност и мал обем (ореви, тутун). Заостанува кај свежото овошје и градинарство наменето за извоз во свежа состојба — токму сегментите каде производството е најзастапено.
Тоа е факт од податоците. Можните објаснувања — кои базата не ги содржи — вклучуваат структура на откупот, недостиг на ладилнички капацитети и доработка, договарање на цената пред берба, сортна структура и конкуренција од земји со пониски трошоци на пазарите каде се пласира македонската стока.
Петнаесет интересни откритија
- Швајцарија е во првите десет кај 43 од 50 производи — не постои друга европска земја со таква ценовна позиција низ целиот асортиман.
- Најскап производ во Европа по медијана се малините — 7.464 USD/т, пред медот со 5.652 USD/т.
- Најскапиот единечен податок во базата за 2023 е швајцарскиот мед — 23.884 USD/т, што е повеќе од четирикратно над европската медијана.
- Најевтин производ е шеќерната репка — европска медијана од само 49 USD/т, со најниска цена во Словачка (31 USD/т).
- Најголеми разлики меѓу земјите има кај рибизлите — од 15.320 USD/т во Обединетото Кралство до 388 USD/т во Полска, што е однос од речиси 40 спрема 1.
- Кај доматите разликата е 28-кратна — 6.259 USD/т во Исланд наспроти 220 USD/т во Украина.
- Најуедначен производ во Европа е сојата — отстапувањата меѓу земјите се најмали од сите анализирани производи. Веднаш зад неа е кравјото млеко, каде односот меѓу највисоката и најниската цена е само 2,6 спрема 1.
- Албанија има повеќе први места од Германија, Франција и Италија заедно — седум наспроти нула.
- Албанскиот мед чини 18.481 USD/т — второ место во Европа и повеќе од трипати над македонскиот (5.652 USD/т), иако станува збор за соседни земји со слична клима.
- Исланд е прв кај доматите со 6.259 USD/т — производ што се одгледува исклучиво во загреани стакленици на геотермална енергија.
- Македонија е единствената балканска земја без ниту еден пласман во првите три кај било кој од 50 анализирани производи.
- Бугарската боранија чини 236 USD/т при европска медијана од 2.260 — индекс од 10, најниската релативна цена забележана во целата анализа.
- Србија има трето место во Европа кај сировата волна со 1.433 USD/т, при што германските производители добиваат само 182 USD/т за истиот производ.
- Романија е втора во Европа по цена на кравјото млеко — 776 USD/т, пред Швајцарија и Норвешка. Тоа е едно од најмалку очекуваните места во целата база.
- Македонското кравјо млеко е на европската медијана, а македонското грозје е на една третина од неа. Двата производа доаѓаат од иста земја, во иста година, во иста валута — што покажува колку ценовната позиција зависи од конкретниот пазар, а не од земјата воопшто.
Што значат овие бројки?
Не. Ова е најважната ограда во целата анализа.
Producer Price ја мери цената по тон, а не маржата. Земјоделец што добива 6.000 USD/т за домати во Исланд плаќа и повеќекратно повисока цена за енергија, работна сила, амбалажа и превоз. Земјоделец што добива 908 USD/т во Македонија работи со неспоредливо пониска структура на трошоци.
Заработката е разлика меѓу цената и трошокот по единица производ, а базата не содржи податоци за трошоци. Затоа ниту еден заклучок од оваа анализа не смее да се чита како „во земјата X земјоделците заработуваат повеќе“.
Втор фактор е приносот. Цена од 365 USD/т за јаболка при принос од 40 тони по хектар дава повисок приход по хектар од цена од 741 USD/т при принос од 15 тони. Базата не содржи податоци за приноси.
Од анализата произлегуваат неколку фактори чие дејство е видливо во податоците, но чија тежина не може да се измери од самата база:
- Пазарна структура и извозна изложеност. Земјите чија продукција оди првенствено на домашен пазар со ограничен увоз имаат систематски повисоки цени. Земјите што извезуваат суровина на конкурентни пазари ги примаат тие пазарни цени.
- Куповна моќ на домашниот пазар. Швајцарија, Норвешка, Исланд и Луксембург — четири од земјите со највисоки цени — се и меѓу земјите со највисок доход во Европа.
- Квалитетна структура и сортимент. Цената по тон зависи од тоа каков производ доминира. Земја што произведува клубски сорти јаболка за извозни пазари ќе има повисока просечна цена од земја што произведува конвенционални сорти за преработка.
- Удел на органското производство. Кај земји со висок удел на сертифицирано органско производство, просечната цена по тон е повисока, бидејќи националниот просек ги вклучува и органските цени.
- Договарање и организираност на понудата. Земјите со силни задруги и производителски организации по правило имаат постабилни и повисоки откупни цени, бидејќи не преговараат поединечно.
Ниту еден од овие фактори не е содржан во датотеката. Тие се можни објаснувања, не докажани причини.
Три конкретни ограничувања вреди да се запаметат.
- Валутен ефект. Сите цени се во долари. Промените на девизниот курс влијаат врз споредбата меѓу земји со различни валути, независно од тоа што се случило со домашната цена.
- Просек низ целата година. Годишната вредност ги крие сезонските осцилации. За домат, чија цена во април и во август се разликува повеќекратно, годишниот просек е груба мерка.
- Национален просек низ сите класи. Цената ги вклучува и врвниот и најслабиот квалитет. Земја со голем удел на производство за преработка ќе има понизок просек и кога цената за прва класа е конкурентна.
Десет заклучоци
Македонија има најслаба релативна ценовна позиција меѓу осумте балкански земји во базата — медијански индекс од 70, наспроти 120 кај Албанија и 115 кај Словенија.
Кај 29 од 38 производи македонската откупна цена е под европската медијана, а над неа е само кај седум.
Македонија е единствената балканска земја без ниту еден пласман во првите три кај било кој од 50 анализирани производи.
Најголемиот јаз е кај јагодите — 898 USD/т наспроти европска медијана од 3.622, односно последно место од 31 земја.
Грозјето е втор по големина проблем — 337 USD/т, што е една третина од европската медијана и под цената во Босна и Херцеговина.
Македонија е конкурентна кај ореви, компир, печурки, тутун и месо — сите производи со ограничена увозна конкуренција или со висока додадена вредност.
Кравјото млеко е практично на европската медијана, што ја оспорува распространетата претстава за драматично заостанување во тој сегмент.
Швајцарија доминира во Европа со 16 први места и 43 пласмани во првите десет од 50 производи.
Албанија е второ по број први места во Европа, што е податок кој бара внимателно толкување и дополнителна верификација, особено кај житата.
Повисоката цена не значи и поголема заработка. Базата не содржи податоци за трошоци и приноси, па сите споредби мерат ценовна позиција, не профитабилност.
сите бројки во текстот и во табелите се пресметани исклучиво од датотеката FAOSTAT Producer Prices за периодот 2015–2024 година, со референтна 2023 година. Опфатени се 50 производи со податоци за најмалку 13 земји. Медијаните, индексите и рангирањата се пресметка на редакцијата на zemjodelie.mk. Црна Гора не е застапена во базата. Објаснувањата за причините се јасно означени како можни толкувања и не произлегуваат од самата датотека.
