Постои широко распространето уверување дека Европа систематски ја намалува употребата на пестициди. Податоците на ФАО за трговијата со пестициди во периодот 2015–2023 година покажуваат нешто друго — барем кога станува збор за количините што влегуваат во земјите.

Од 38 европски земји со увоз над 500 тони во 2015 година, само 8 го намалиле увозот до 2023 година. Останатите 30 го зголемиле. Македонија е меѓу тие осум.

Што се податоците на ФАО и зошто се важни

Базата „Pesticides Trade“ на Организацијата за храна и земјоделство ги следи увозот и извозот на средства за заштита на растенијата — и во количина (тони) и во вредност (илјади американски долари). Опфатени се вкупните пестициди, како и посебни категории: фунгициди, хербициди, инсектициди, дезинфициенси и опасни пестициди.

Значењето на оваа база е во тоа што е единствената меѓународно споредлива серија за проток на пестициди. Земјите немаат унифицирана статистика за реалната потрошувачка на ниво на нива, но трговските текови се пријавуваат при царинење и се даваат споредливо низ времето и низ земјите.

Ограничувањето мора да се каже веднаш. Увозот не е потрошувачка. Меѓу нив стојат залихите, реекспортот и домашното производство. Затоа во оваа анализа паралелно се гледа и извозот, каде што тој ја менува сликата.

Големата слика: Европа увезува повеќе, не помалку

Вкупниот увоз на пестициди во Европа изнесувал 1.741.305 тони во 2015 година и 1.961.142 тони во 2023 година — раст од +12,6 отсто.

Вкупен увоз на пестициди во Европа, во илјади тони. Извор: ФАО. Приказот е ориентационен.

Врвот е достигнат во 2020 година, со 2.180.172 тони. Во вредност, врвот е една година подоцна во 2022 со 16,05 милијарди долари, а во 2023 вредноста паѓа на 15,62 милијарди.

Годината 2023 е забележлива по нешто друго: од 44 земји, 27 имале помал увоз отколку во 2022 година. Тоа е синхронизирана корекција низ целиот континент, а не поединечни национални движења. Вкупниот европски увоз во 2023 паднал за -7,9 отсто во однос на 2022.

Кои европски држави најмногу го намалиле увозот на пестициди?

Тука треба да се биде прецизен. Барањето за „ТОП 15 земји со најголем пад“ податоците не го дозволуваат — намалување бележат само осум земји. Табелата подолу ги дава 15-те земји со најслаба динамика, при што од деветтото место надолу веќе станува збор за раст.

Ранг на 15 земји со најниска процентуална промена. Опфатени се земји со увоз од најмалку 500 тони во 2015 година. Извор: ФАО.

Што покажува оваа листа

Малта е екстремот со -82,2 отсто, но нејзиниот случај не е економски. Увозот паѓа од 6.628 тони во 2015 на 1.259 тони веќе во 2016 година, а потоа се движи меѓу 540 и 2.005 тони. Пад од над 80 отсто во една година кај земја со стабилна структура на земјоделство е показател за промена во начинот на пријавување, а не за реална промена на потрошувачката.

Останатите седум земји даваат покохерентна слика. Германија има најголем апсолутен пад во Европа — -5,8 отсто, односно намалување од над 11 илјади тони. Бугарија (-13,4 отсто), Чешка (-6,4 отсто) и Швајцарија (-9,5 отсто) следат.

Балканот е несразмерно застапен: Македонија (-11,9 отсто), Србија (-5,4 отсто) и Босна и Херцеговина (-3,5 отсто) се меѓу осумте земји со намалување.

Кои фактори може да влијаат врз падот

Податоците покажуваат што се случило, но не и зошто. Следните објаснувања се можни и може да делуваат истовремено — ниту едно од нив не произлегува директно од базата:

• Поконцентрирани формулации. Современите активни материи се применуваат во помали дози по хектар, така што иста површина се третира со помала маса производ.
• Регулаторно повлекување на активни материи. Голем број стари препарати се тргнати од дозволените листи, а замените често се во помали дози.
• Ценовен фактор. При повисока цена по тон, ист буџет обезбедува помала количина.
• Промени во структурата на културите и во засеаните површини во одделни години.
• Статистички фактори — промена во методологијата на пријавување или реекспорт што не се евидентира симетрично.

Кои европски држави имаат најголем раст на увозот?

15 земји со најголем процентуален раст на увозот. Извор: ФАО.

Најголемите изненадувања

Норвешка е на врвот со +107,9 отсто — од 8.923 на 18.548 тони. Тоа е земја со мала обработлива површина и кратка вегетација, што прави ваков раст тешко објаслив само со земјоделски потреби. Врвот е во 2020 година со 30.225 тони.

Романија е најголемото изненадување по апсолутен обем: раст од 41.389 на 73.127 тони, односно речиси 32 илјади тони повеќе. Ниту една друга европска земја нема таков апсолутен прираст.

Словенија (+64,2 отсто) и Луксембург (+96,1 отсто) се земји со мали површини и голем раст — типичен профил на логистички и дистрибутивен центар, а не на земја со нагло зголемена потрошувачка.

Унгарија е случај за себе. Увозот пораснал за +44,8 отсто, но извозот во истиот период се зголемил од 39.669 на 140.498 тони — повеќе од двојно над нејзиниот увоз. Унгарија денес е нето извозник на пестициди во Европа.

Балканот под лупа

Регионот е добар пример за тоа колку различни траектории можат да постојат во еден географски простор.

Увоз на пестициди во деветте земји од регионот. Извор: ФАО.

Процентуална промена на увозот 2015–2023 година. Приказот е ориентационен.

Кој расте, кој паѓа

Најголем раст: Словенија со +64,2 отсто, следена од Албанија (+26,7 отсто), Грција (+22,3 отсто) и Црна Гора (+17,3 отсто).

Најголем пад: Бугарија со -13,4 отсто, потоа Македонија (-11,9 отсто), Србија (-5,4 отсто) и Босна и Херцеговина (-3,5 отсто).

Најголем увозник во регионот е Грција со 38.346 тони во 2023 година, што е повеќе од двојно над втората Бугарија. Најмал увозник е Црна Гора со 847 тони, веднаш до Албанија со 1.173 тони. Македонија е претпоследна по обем меѓу поголемите земји од регионот, со 1.826 тони.

Вкупниот увоз на деветте земји изнесувал 91.120 тони во 2015 и 100.495 тони во 2023 година, што е промена од +10,3 отсто. Целиот регион учествува со само 5,12 отсто во европскиот увоз на пестициди.

Реекспортот ја менува сликата

Ако од увозот се одземе извозот, се добива нето увоз — многу подобар показател за тоа колку стока навистина останува во земјата.

Нето увоз = увоз минус извоз. Извор: ФАО.

Сликата се менува драстично. Словенија од земја со најголем раст станува единствен нето извозник во регионот — во 2023 година извезла 20.647 тони наспроти 12.912 тони увоз. Нејзиниот „раст на увозот“ во голем дел е логистика.

Кај Бугарија и Србија нето увозот паднал за околу една третина — многу повеќе од она што го покажува бруто увозот, бидејќи и двете значително го зголемиле извозот.

Македонија, Босна и Херцеговина, Албанија и Црна Гора практично не извезуваат. Македонскиот извоз во 2023 изнесува 27 тони, што е речиси занемарливо во однос на 1.826 тони увоз. Кај овие земји увозот е фактички еднаков на домашната достапност.

Дванаесет интересни факти од податоците

1. Само осум земји од 38 го намалиле увозот. Тезата за „Европа што масовно ги намалува пестицидите“ не се потврдува во трговските текови.
2. Три од тие осум се балкански. Македонија, Србија и Босна и Херцеговина се меѓу земјите со намалување, заедно со Германија, Бугарија, Чешка, Швајцарија и Малта.
3. Најголемиот пресврт е унгарскиот. Извозот пораснал од 39.669 на 140.498 тони — Унгарија станала регионален извозен центар.
4. Словенија извезува повеќе отколку што увезува. 20.647 тони извоз наспроти 12.912 тони увоз во 2023 година.
5. Финска има најневеројатна серија. Од 15.508 тони во 2018, на 4.221 тони во 2019, па назад на 16.725 тони во 2020 — пад од 73 отсто и раст од речиси 300 отсто во две последователни години.
6. Данска имала еднократен скок во 2021 година — 58.584 тони наспроти 33.860 во претходната. Следната година повторно паѓа.
7. Обединетото Кралство паднало за над една третина во една година — од 175.742 тони во 2020 на 107.990 тони во 2021, што хронолошки се поклопува со промената на трговскиот режим.
8. Германија во 2023 паднала за речиси четвртина од сопствениот врв — од 243.057 тони во 2022 на 183.129 тони.
9. Украина е под својот врв за околу 30 отсто. Од 121.467 тони во 2018 на 84.817 тони во 2023.
10. Молдавија речиси го удвоила увозот во 2022 година (12.154 тони), за веднаш потоа да го преполови во 2023 (6.318 тони).
11. Македонија е меѓу најстабилните увозници во Европа. Отстапувањата од просекот се меѓу најниските во групата земји што увезуваат над 1.000 тони.
12. 2020 е врвна година за 11 земји, а 2022 за уште 11. Само три земји го достигнале својот максимум во 2023 година.

Што значат овие бројки?

Дали Европа станува позависна од увоз?

Факт од податоците: вкупниот увоз пораснал за +12,6 отсто во количина и +15,5 отсто во вредност во деветгодишниот период.

Можно објаснување: базата не го содржи домашното производство, па не може да се пресмета вистински степен на увозна зависност. Растот на увозот кај земји како Холандија и Белгија, кои истовремено извезуваат многукратно повеќе, укажува дека дел од порастот е препакување и дистрибуција во рамките на европскиот пазар, а не нова зависност.

Дали падот на количината значи помала употреба?

Факт од податоците: кај 25 од 36 поголеми увозници, цената по тон во 2023 е повисока отколку во 2015 година. Медијалната вредност на европскиот увоз изнесува околу 7,96 илјади долари по тон, наспроти 7,76 во 2015.

Можно објаснување: поскапата стока по единица маса е показател дека структурата на увозот се менува во корист на посовремени формулации со пониска доза по хектар. Ако е така, помала маса не мора да значи помала третирана површина. Оваа претпоставка не може да се докаже од трговската статистика — за тоа се потребни податоци за примена на ниво на површина.

Како цените ја искривуваат сликата

Факт од податоците: кај Македонија цената по тон е речиси непроменета (7,76 наспроти 7,96 илјади долари на европско ниво), додека кај Хрватска, Бугарија, Естонија и Латвија расте за над 25 отсто.

Можно објаснување: земјите со најголем раст на цената по тон најверојатно најбрзо ја менуваат структурата на препаратите. Земјите со стабилна цена веројатно увезуваат приближно ист асортиман како и порано.

Десет заклучоци

1. Европскиот увоз на пестициди во периодот 2015–2023 е во раст, а не во пад — +12,6 отсто во количина.
2. Само осум од 38 значајни увозници го намалиле увозот. Трендот на намалување е исклучок, не правило.
3. Годината 2023 е прва со синхронизирана корекција — 27 од 44 земји увезле помалку отколку во 2022.
4. Пазарот е високо концентриран: пет земји покриваат 44,2 отсто од европскиот увоз.
5. Најголем апсолутен раст има Романија (+76,7 отсто), најголем апсолутен пад Германија.
6. Дел од најголемите „растечки“ земји всушност се дистрибутивни центри — Унгарија, Словенија, Холандија и Белгија извезуваат повеќе или споредливо со увозот.
7. Балканот е поделен: Словенија, Албанија, Грција и Црна Гора растат, а Бугарија, Македонија, Србија и Босна и Херцеговина паѓаат.
8. Регионот учествува со само 5,12 отсто во европскиот увоз, што покажува колку е мал во европски рамки.
9. Кај Македонија, Босна и Херцеговина, Албанија и Црна Гора увозот е речиси еднаков на домашната достапност, бидејќи извозот е занемарлив.
10. Цената по тон расте кај мнозинството земји, што значи дека трошокот за заштита на растенијата расте побрзо од количините.

Најчесто поставувани прашања