Заштитата на растенијата е една од најголемите ставки во трошоците на секое градинарско и овоштарско производство. Но колку всушност пестициди влегуваат во Македонија, што се увезува најмногу и дали трошиме повеќе или помалку од порано — тоа ретко се гледа во бројки.

Базата на ФАО за трговија со пестициди овозможува тој преглед за периодот од 2015 до 2023 година. Податоците покажуваат три работи што вреди да се знаат: увозот на земјоделски препарати во количина значително паднал, структурата се сменила во корист на хербицидите, а цената по тон кај инсектицидите пораснала.

Колку пестициди увезува Македонија

Во 2023 година во земјава се увезени 1.826 тони пестициди во вкупна вредност од 16,15 милиони долари. За споредба, во 2015 година увозот изнесувал 2.074 тони, односно 18,24 милиони долари.

Во целиот деветгодишен период се увезени околу 18.800 тони препарати, за кои се платени 159,7 милиони долари. Извозот е практично занемарлив — за истиот период изнесува само 2,48 милиони долари, што значи дека домашното земјоделство е речиси стопроцентно зависно од увоз кога станува збор за средства за заштита на растенијата.

Извор: ФАО, база „Pesticides Trade“. Пресметка на цената по тон: zemjodelie.mk.

Што точно се увезува: структурата се менува

Најинтересниот дел од податоците не е вкупната бројка, туку што се крие зад неа. Ако ги издвоиме трите категории што директно се користат во земјоделството — фунгициди, хербициди и инсектициди — сликата е јасна.

Увоз на земјоделски препарати по категории, во тони. Бројката над столбот е вкупниот увоз за таа година. Графиконот е ориентационен приказ на податоците од ФАО.

Вкупниот увоз на овие три категории паднал од 1.707 тони во 2015 на 1.255 тони во 2023 година, што е намалување од 26,5 отсто. Но падот не е рамномерен:

• Фунгициди: од 887 на 481 тони — најголем пад, речиси преполовување.
• Инсектициди: од 430 на 270 тони.
• Хербициди: од 390 на 504 тони — единствената категорија што расте.

Одделно се движи категоријата дезинфициенси и слични средства, која пораснала од 301 на 556 тони, со врв од 699 тони во 2020 година. Тој скок очигледно е поврзан со пандемиската година и со зголемената потрошувачка на дезинфекциски средства воопшто, па оваа категорија не треба да се чита како показател за земјоделска потрошувачка.

Зошто паѓа увозот на фунгициди и инсектициди

Податоците од трговската статистика покажуваат што влегло во земјата, но не и зошто. Неколку објаснувања се логични и можат да делуваат истовремено:

• Преминот кон поконцентрирани формулации — истата површина се третира со помала маса препарат.
• Повлекувањето на голем број стари активни материи од дозволените листи во Европа, кои се заменети со посовремени средства во помали дози.
• Намалување на површините под интензивни култури во одделни години.
• Поскап препарат по единица маса, што при ограничен буџет значи помала набавена количина.

Извор: ФАО. Категориите не ги вклучуваат опасните пестициди што се водат посебно.

Цената по тон: инсектицидите поскапеле, хербицидите поевтинеле

Кога вредноста на увозот ќе се подели со количината, се добива просечна цена по тон — груб, но корисен показател за тоа каква стока се увезува.

• Инсектициди: од 10,42 на 13,27 илјади долари по тон — раст од околу една четвртина.
• Фунгициди: од 9,76 на 11,53 илјади долари по тон.
• Хербициди: од 9,97 на 8,47 илјади долари по тон — единствената категорија со пад.

Ова е показател што производителите го чувствуваат директно на сметка: инсектицидите се и поретко увезувани и поскапи по единица маса, што најмногу ги погодува градинарските и овоштарските производители кај кои токму инсектицидите се најчестата ставка во заштитата.

Како стоиме во однос на соседите

Во 2023 година Македонија е меѓу земјите со најмал увоз на пестициди во регионот — пред неа се сите поголеми земјоделски производители.

Податоци за 2023 година. Извор: ФАО.

Она што вреди да се забележи е трендот. Вкупниот увоз на пестициди во Европа во истиот период пораснал од околу 1.741 илјади на 1.961 илјади тони, односно за 12,6 отсто. Македонија, значи, се движи спротивно од европскиот тренд — кај нас увозот во количина паѓа.

Што значи ова за производителите

Од бројките произлегуваат неколку практични заклучоци за секој што планира буџет за заштита на растенијата:

• Заштитата ќе биде се поскапа ставка. Растот на цената по тон кај инсектицидите не е привремен — тоа е последица на преминот кон посовремени, поскапи активни материи.
• Планирањето станува поважно од набавката во последен момент. При помала вкупна количина на пазарот, недостигот на конкретен препарат во критичен момент е реален ризик.
• Мониторингот се исплаќа повеќе од порано. Кога килограм препарат чини повеќе, секое непотребно прскање „за секој случај“ е директна загуба. Третманот според праг на штетност е економска, не само еколошка мерка.
• Ротацијата на активни материи не е препорака, туку нужност. При потесен избор на достапни препарати, изгубената ефикасност поради резистентност многу тешко се надоместува.

Најчесто поставувани прашања