Есенска заштита на почвата на наклонети парцели: како да се намали ерозијата

На наклонета нива првите поројни дождови по жетвата можат да однесат дел од најплодниот површински слој. Ризикот е најголем кога парцелата останува целосно гола, ситно обработена и со траги од тркалата или бразди насочени нагоре-надолу по падината.

Во Македонија водената ерозија е најчестиот облик на деградација на почвата. Официјалните проценки наведуваат дека околу 37 проценти од територијата е под умерена до екстремна ерозија, со годишен губиток од околу 17,1 милиони кубни метри почва. Податоците се проценки од официјални документи, а не ново теренско мерење, но јасно покажуваат колкав е проблемот.

По жетвата земјоделецот треба да одлучи дали ќе остави остатоци, ќе изведе плитка обработка, ќе посее покривна култура или ќе комбинира повеќе мерки. На подолги и пострмни падини, само промената на правецот на орање не е доволна; потребни се безбедни водни патишта, тревни појаси или стручно проектирани конзервациски структури.

Голата почва најбрзо ја губи структурата

Растителните остатоци го ублажуваат директниот удар на дождовните капки, го забавуваат движењето на водата и ѝ даваат повеќе време да навлезе во почвата. Стрништето, иситнетата слама и остатоците од стеблата имаат особена вредност веднаш по жетвата, пред да се развие нова покривка.

Остатоците треба да бидат рамномерно распоредени по целата површина. Купови слама, дебели редови или целосно чисти делови меѓу остатоците не ја штитат нивата подеднакво. Ако се ситнат, не треба да се претворат во премногу фин материјал што лесно го носи водата.

• Распределете ги остатоците рамномерно по ширината на работниот зафат.
• Оставете дел од стрништето на површината наместо веднаш да го закопате.
• Избегнувајте непотребни проходи со тешка механизација.
• Проверете дали тркалата и приклучните машини не создаваат непрекинати канали по падот.

Плитка обработка наместо повеќекратно ситнење

На благ до умерен наклон, со добро структурирана почва и без силно набивање, плитката или намалената обработка обично носи помал ризик од ерозија отколку длабоко орање и повеќекратно дискување. Еден внимателно избран проход може да биде доволен за подготовка на површината или за внесување семе.

Интензивната обработка ги крши почвените агрегати и создава ситен површински материјал. Таквата површина полесно се заситува со вода и полесно се разнесува низ падината. Директната сеидба може да биде решение таму каде што има соодветна сеалка, доволно остатоци и прифатлива состојба на почвата.

Изборот не треба да се прави само според наклонот. Треба да се земат предвид претходната култура, набивањето, количината на растителен материјал и условите за никнување на следната култура.

• Плитко обработете само колку што е потребно за конкретната култура.
• Намалете го бројот на проходи и избегнувајте непотребно превртување на слојот.
• Не ја ситнете површината до состојба на прав.
• Директна сеидба применувајте само со соодветна механизација и добро подготвено семе.

Не влегувајте со трактор на премногу влажна почва

Есенската обработка на леплива почва може да направи поголема штета од корист. Тркалата и приклучните машини го набиваат обработливиот слој, ги затвораат порите и создаваат мазни, замачкани површини низ кои водата потешко продира.

Кога почвата е влажна, водата побрзо се собира на површината и се движи кон долниот дел од парцелата. На наклон тоа може да создаде бразди, концентрирани текови и одрони, особено ако тракторот се движи по иста линија повеќе пати.

Ако работата не може да се одложи, изберете плиток зафат, намалете ги проходите и користете ја механизацијата само на делови каде што почвата носи без лепење за гумите. Подобро е кратко одложување отколку поправка на набивањето и ерозивните канали по зимските дождови.

• Проверете дали почвата се лепи на алатот и гумите.
• Избегнувајте тешки машини по влажни делови.
• Не повторувајте проходи по исти траги без потреба.
• Оставете ја површината да просуши пред плитка обработка или сеидба.

Работете попречно на падот

Обработката и сеидбата попречно на падот, приближно по изохипсите, го прекинува непрекинатиот пат на водата. Грубата површина, редовите и плитките бразди поставени попречно го забавуваат истекувањето и можат да задржат дел од седиментот.

Движењето нагоре-надолу по падината создава канали по кои водата забрзува. Тоа е особено ризично на долги падини, каде што мал почетен тек може да се претвори во длабока бразда. Правецот на обработка мора да се усогласи со безбедноста на тракторот и со обликот на парцелата.

Контурното обработување има најдобар ефект на рамномерни и поблаги падини. На наклони од приближно 6 до 15 проценти може да биде дел од поширок систем со контурни појаси или наизменични култури, но не треба да биде единствената мерка на долгите и стрмни парцели.

• Поставете ги редовите и работните траги попречно на падот каде што е безбедно.
• Не дозволувајте една бразда да се протега непрекинато од врвот до дното.
• Комбинирајте го контурниот правец со остатоци или покривна култура.
• Оставете безбедна излезна зона каде што водата природно се собира.

Покривна култура: корисна, но не автоматска одлука

Покривната култура е особено корисна на лесни, песокливи и добро дренирани почви, кога до следната сеидба има доволно време. Таа треба да се воспостави што порано по жетвата, додека во почвата има преостаната влага и пред почестите есенски дождови.

Житни видови со брз почетен пораст и мешавини што создаваат густа покривка можат да ја намалат изложеноста на површината. Сепак, изборот зависи од културата што следува, достапната влага, можноста покривката да се уништи навреме и од опремата со која располага земјоделецот.

На суви и полусуви терени, особено по доцна жетва, покривната култура може да потроши дел од влагата потребна за пролетната култура. Во таков случај, рамномерно распоредени остатоци може да бидат посигурна краткорочна заштита.

• Проценете колку време има до следната сеидба.
• Проверете ја преостанатата влага пред да изберете вид или мешавина.
• Изберете култура што може навреме да се прекине со достапната механизација.
• Не дозволувајте покривката да ја попречи сеидбата на главната култура.

Тешки почви и буични води бараат планиран излез

На тешки глинести и слабо пропустливи почви водата побрзо ја заситува површината. Контурното обработување само по себе често не е доволно, бидејќи водата се собира во долови и создава концентрирани текови.

Природните водни патишта не треба да се затвораат со обработка или да се пресекуваат со насоки што ја насочуваат водата кон соседна парцела. Тревен водотек, заштитна меѓа, контурен појас, тераса или контролиран канал со безбеден испуст може да го намали ризикот, но решението мора да одговара на теренот.

Канал за пренасочување не треба да се копа произволно. Ако е погрешно поставен, може да ја концентрира водата и да создаде нова ерозија на сопствената или на соседната парцела.

• Обележете ги местата каде што водата природно се собира.
• Зачувајте тревна покривка во доловите и на нестабилните рабови.
• Не насочувајте вода директно кон соседна нива или незацврстен пад.
• За трајни структури побарајте теренска проценка и техничко решение.

Овоштарници и лозја не се третираат како ораници

Во лозјата и овоштарниците, редовното оставање на меѓуредието голо и ситно обработено го зголемува ризикот од истекување. Затревување, природна тревна покривка или ниска покривна смеса можат да го стабилизираат меѓуредниот простор.

Косењето често е попрактично од целосното уништување на покривката, ако тоа е усогласено со потребите на насадот. Кај младите насади треба да се остави чист појас околу стеблата за да нема силна конкуренција, но остатокот од меѓуредието може да остане покриен.

Правецот на редовите, должината на падината и местата каде што водата се собира треба да се проверат пред есенската обработка. Долгите непрекинати редови по падот можат да го забрзаат истекувањето.

• Оставете тревна или ниска покривка во меѓуредието каде што е агрономски возможно.
• Косете наместо да ја уништувате целата покривка.
• Одржувајте чист појас околу младите стебла.
• Проверете дали редовите создаваат непрекинат пат за вода.

Кратка одлука по жетвата

Најдобрата мерка се избира со брза проверка на четири работи: колкав е наклонот, каква е почвата, каде се движи водата и со каква механизација може безбедно да се работи. Должината на падината е исто толку важна како и самиот процент на наклон.

На особено стрмни парцели, со длабоки бразди или повторливи буични текови, треба да се побара мислење од агроном или советодавна служба. Таму една погрешна бразда или непромислен канал може да предизвика штета што не се решава со уште едно орање.

Националните и програмските документи ги препознаваат техниките против ерозија, зелената покривка, сламата, зимските стрништа, терасите и меѓите како можни агроеколошки активности. Конкретните услови, рокови и поддршка зависат од објавениот повик и треба да се проверат пред аплицирање.

• Благ наклон и стабилна почва: плитка обработка или директна сеидба со задржани остатоци.
• Среден наклон и гол ризик од истекување: остатоци плус покривна култура и работа попречно на падот.
• Тешка почва и буични води: минимална обработка, густа покривка и планиран тревен водотек или безбеден испуст.
• Многу стрмна парцела: теренска проценка и, каде што е оправдано, трајна конзервациска структура.

Заклучок

Есенската заштита започнува со намалување на голата површина и со избегнување обработка во лоши услови. На поблаги падини најчесто помагаат остатоците, плитката обработка и контурниот правец; на средни наклони треба да се додаде покривна култура или појаси, а кај тешки почви и буични води е потребен безбеден излез за водата.

За секоја парцела направете избор според влагата, структурата на почвата, должината на падината, културата што следува и опремата со која располагате. Најстрмните и најпроблематичните терени не треба да се решаваат со една универзална мерка, туку со проценка на лице место и стручно планирање.

Најчесто поставувани прашања