Договорени 40 денари, платени 20: има ли картел кај откупувачите на пиперка и јаболка?
Картел кај откупувачите – сомнежот што земјоделците со години го кажуваат по кафеани и на протести, сега е на маса кај државата. Комисијата за заштита на конкуренцијата (КЗК) провери над 30 откупни центри за пиперка и јаболка и соопшти дека нашла индиции за можни прекршувања. Дали ова е почеток на вистинска промена, или уште една проверка без последици?
- КЗК изврши надзор во над 30 откупни центри во Гевгелија, Струмица, Кривогаштани и Ресен и најде индиции за можни прекршувања на прописите.
- Кај ајварката во Струмичко, договорената цена паднала од 40 на 20 денари за прва класа за помалку од две недели.
- Индиција не е доказ – КЗК сè уште ги анализира документите, а конечна одлука и казни засега нема.
Што точно провери КЗК кај откупувачите?
На 28 септември, Комисијата за одлучување по прекршоци при КЗК соопшти дека извршила непосредни контроли во над 30 откупни центри во четири општини: Гевгелија, Струмица, Кривогаштани и Ресен. Фокусот беше на откупот на пиперка и јаболка.
Инспекторите проверувале три работи:
- како откупните центри ја формираат цената на земјоделските производи;
- под кои услови се врши откупот;
- на кој начин и врз основа на што цените се менуваат.
Според Комисијата, уште при првичната обработка на собраните податоци се забележани одредени индиции за можни прекршувања на прописите што спаѓаат во нејзина надлежност. Анализата продолжува, а мерки, како што наведуваат, ќе следуваат според утврдената фактичка состојба.
Бројките што го разбудија сомнежот
Ајварка: договор што траеше пет дена
На 12 август, откупувачите и производителите во Струмичко постигнаа договор за цените на пиперката ајварка. Земјоделците тврдат дека договорот се почитувал само неколку дена. Веќе на 25 август, кога протестираа пред подрачната единица на министерството во Струмица, откупот одеше по 20 денари.
| Производ / регион | Договорено / барано | Реално понудено | Разлика |
|---|---|---|---|
| Ајварка, прва класа (Струмичко) | 40 ден/кг | 25, па 20 ден/кг | −50% |
| Ајварка, индустриска I/II класа (Струмичко) | 30 ден/кг | 20 ден/кг | −33% |
| Ајварка (Пелагонија) | 25–30 ден/кг (барано) | 15 ден/кг | −40 до −50% |
| Индустриско јаболко (Преспа) | ~10 ден/кг (трошок) | 4 ден + 2 ден субвенција | −40% под трошок |
Податоци: изјави на земјоделци на протестите во август и септември 2026 и јавно изнесени пресметки на производителите.
Во Пелагонија, на 14 септември, земјоделците блокираа еден час патот Битола–Прилеп кај Тополчани. Им се нудело 15 денари, а велат дека под 25–30 денари не се покриваат ниту трошоците. Кај индустриското јаболко во Преспа сликата е уште поцрна: откупувачите нудат 4 денари, со државната поддршка од 2 денари се стигнува до 6, додека пресметките за производство се околу 10 денари за килограм. Тоа значи загуба од околу 4 денари на секој килограм, или 40.000 денари на секои 10 тони.
Што е картел кај откупувачите – и што треба да се докаже?
Картел е договор или усогласено однесување меѓу фирми кои би требало да си конкурираат, а наместо тоа заеднички ја „држат“ цената. Кај откупот, тоа би значело откупувачите однапред да се договорат колку ќе плаќаат, наместо секој сам да се бори за стоката.
Ниска цена не значи автоматски картел
Тука е клучната замка. Ниската откупна цена сама по себе не е доказ за картел. Таа може да биде резултат на голем род, намалена побарувачка, залихи од минатата година или слаб извоз. За да изрече казна, КЗК мора да докаже дека постоел договор или координација: состаноци, пораки, идентични ценовници во ист ден, поделба на региони.
Прашања на кои истрагата треба да одговори:
- Дали откупните центри во ист регион ја намалиле цената во ист ден и за ист износ?
- Дали постои комуникација меѓу откупувачите за цените?
- Зошто договорот од 12 август престанал да важи за сите откупувачи речиси истовремено?
- Дали земјоделците имале реална можност да продадат на друго место по повисока цена?
Не само картел: и нефер трговски практики
Барањето на министерството се повикува и на Законот за забрана на нефер трговски практики во синџирот на снабдување со земјоделски и прехранбени производи, кој исто така го спроведува КЗК. Тој закон забранува купувачот еднострано да ги менува договорените услови и цени, а за расипливи производи рокот на плаќање не смее да биде подолг од 30 дена по испораката. Токму доцните плаќања, некаде и по две-три години, се една од најчестите жалби на земјоделците.
Ќе има ли казни? Искуството со маркетите
Законот за заштита на конкуренцијата предвидува казни до 10% од годишниот приход на фирмата за картелско договарање. На хартија, тоа се сериозни пари.
Но искуството од најголемиот досегашен случај со храна бара претпазливост. Во 2025 година КЗК утврди дека четири големи трговски синџири, на средби во Стопанската комора, се договориле да не прифаќаат нови ценовници од добавувачите. Во најавата се споменуваа потенцијални казни од над 47 милиони евра. Конечната одлука, во ноември 2025, донесе казни од по 50.000 евра по маркет – помалку од еден процент од нивните годишни приходи.
Што ветува државата?
- Нов закон за уредување на пазарите – предлогот, претставен на 26 септември, воведува задолжителен писмен договор пред испорака, со количина, квалитет, цена или начин на пресметка и рок на плаќање, како и електронски регистар на откупувачи.
- Минимални производни цени – министерот Борче Серафимовски на протестот во Струмица ветуваше решение до октомври, за да не се повторуваат истите проблеми секоја година.
- Засилени инспекции – Државниот инспекторат за земјоделство најави почести контроли на откупот.
Што можат земјоделците да направат веднаш?
- Барајте писмен договор или барем потпишана потврда со цена, класа и количина пред да ја предадете стоката.
- Чувајте ги сите докази – фискални сметки, откупни листови, пораки, фотографии од ценовници на откупните центри со датум.
- Бележете кога и колку се менува цената кај различни откупувачи – токму тоа е материјалот што КЗК го бара.
- Пријавувајте неправилности до КЗК и до Државниот инспекторат за земјоделство. Поединечна пријава тешко се игнорира ако ги има многу.
- Здружувајте се – организираните производители имаат многу посилна позиција во преговорите.
Најчесто поставувани прашања
Што провери КЗК во откупните центри?+−
Во кои општини беа контролите?+−
Дали е потврдено дека има картел кај откупувачите?+−
Колку може да изнесува казната за картел?+−
Може ли државата да ја пропише откупната цена?+−
Колку брзо мора откупувачот да плати?+−
Може ли откупувачот да ја смени договорената цена?+−
Каде да пријавам нефер откуп?+−
Што е најважно да чувам како доказ?+−
Заклучок
Проверката на КЗК е прв сериозен знак дека државата го слушна она што земјоделците го повторуваат со години. Но картел кај откупувачите не се докажува со протести, туку со документи. Затоа сега е моментот секој производител да ги чува откупните листови, да бара писмени договори и да пријавува. Ако истрагата заврши со симболични казни, пораката до пазарот ќе биде дека кршењето на договорите се исплати. Ако заврши со вистински последици, оваа есен може да биде пресвртница за откупот во Македонија.
