Попис на земјоделството во 2027: првото пребројување по 20 години – што ќе се брои и зошто е важно за секој фармер
Попис на земјоделството ќе се спроведе есента 2027 година – првпат по цели 20 години. Државата сè уште планира мерки врз основа на целосна слика стара две децении, а во меѓувреме се сменија селата, цените, пазарите и генерацијата што ја работи земјата. Пописот треба да одговори на прашањето што сè почесто се слуша по селата: дали полека го губиме сопствениот извор на храна?
- Пописот е закажан за периодот 1 октомври – 30 ноември 2027 и ќе опфати семејни стопанства, фирми, задруги и регистрирани земјоделски претприемачи.
- Од пописот во 2007 до анкетата во 2016 бројот на стопанства е намален од 192.378 на 178.125, а дури 62% од носителите се постари од 55 години.
- Вредноста на житното и сточарското производство паѓа, а откупот од индивидуалните земјоделци во вториот квартал од 2026 е помал за 15,1%.
Што предвидува нацрт-законот за попис на земјоделството?
Според нацрт-законот, пописувањето на терен ќе трае 30 дена, во рамки на периодот од 1 октомври до 30 ноември 2027 година. Попишувачите ќе ги опфатат:
- земјоделските семејства, односно индивидуалните стопанства;
- фирмите од земјоделскиот сектор;
- земјоделските задруги;
- претприемачите регистрирани со претежна дејност во земјоделското производство.
Надвор од пописот остануваат само домаќинствата што имаат куќна градина и ништо повеќе.
Кои податоци ќе се собираат?
Прашалникот е широк и ги опфаќа речиси сите аспекти на работата на една фарма:
- основни податоци за стопанството и површините;
- органско производство;
- работна сила – кој работи на фармата и колку;
- добиток и добиточно производство;
- наводнување и ѓубрење;
- механизација и опрема;
- користени мерки за рурален развој.
Зошто пописот на земјоделството доцни цели 20 години
Досега се спроведени само три земјоделски пописи – во 1960, 1969 и 2007 година. Тоа значи дека пописот во 2027 ќе биде дури втор во независна Македонија. Меѓу нив Државниот завод за статистика спроведе анкети за структурата на стопанствата (2013 и 2016), но анкетата работи на примерок и не може да ја замени целосната слика што ја дава попис.
Што се сменило од 2007 наваму?
| Показател | 2007 (попис) | 2016 (анкета) |
|---|---|---|
| Број на индивидуални стопанства | 192.378 | 178.125 |
| Просечна големина на стопанство | 1,4 ха | 1,8 ха |
| Стопанства со помалку од 1 ха | – | 60,8% |
| Стопанства со помалку од 3 ха | – | 88% |
| Носители постари од 55 години | – | 62% |
| Носители помлади од 35 години | – | 4% |
Извор: Државен завод за статистика; Национална стратегија за земјоделство и рурален развој 2021–2027.
За девет години исчезнале над 14.000 стопанства, или околу 7,4%. Преостанатите малку се зголемиле, но македонското земјоделство и понатаму е ситно: речиси девет од десет фарми работат на помалку од три хектари. Уште посериозен е демографскиот удар – на секој носител помлад од 35 години доаѓаат по петнаесетина постари од 55. Според Единствениот регистар на земјоделски стопанства, во 2020 година младите земјоделци до 40 години сочинувале само околу 14% од регистрираните стопанства.
Учеството на земјоделството во БДП, според Националната стратегија, паднало од 10,2% во 2014 на 8% во 2019 година. Пописот треба да покаже каде сме денес.
Бројките што загрижуваат
Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека двете најзастапени гранки губат вредност, додека други растат.
| Показател | Податок | Тренд |
|---|---|---|
| Вредност на житното производство (2024) | 106 милиони евра | Пад |
| Вредност на сточарството (2024) | 119,3 милиони евра | Пад |
| Индустриски, фуражни и градинарски култури (2024) | – | Раст |
| Откуп од индивидуални земјоделци (Q2 2026 / Q2 2025) | −15,1% | Пад |
| Продажба од сопствено производство (Q2 2026 / Q2 2025) | +15,7% | Раст |
Извор: Државен завод за статистика.
Растот кај индустриските, фуражните и градинарските култури во голема мера се должи на повисоките цени во 2024 година и на зголемените површини под тие култури – а не нужно на подобра продуктивност.
Кај откупот, пораст се бележи во секторите риба и алкохолни пијалаци, додека пад има во сточарството, овоштарството и лозарството. Тоа што откупот паѓа, а директната продажба расте, покажува дека сè повеќе производители се снаоѓаат сами – на пазари, преку огласи и директно до купувачите.
Каде најмногу боли: земја, откуп и субвенции
Колку земја навистина се обработува?
Државниот завод за статистика за 2024 година регистрира 506.586 хектари обработлива површина. Но секој што живее на село знае дека дел од тие ниви со години не виделе плуг. Колку земја навистина се работи, а колку само стои во катастарот – на тоа одговор ќе даде пописот. Земјоделците со години укажуваат и дека на државно ниво нема целосна педолошка карта, односно анализа на почвата што би покажала која култура каде најдобро успева.
Откупот под лупа
Проблемот со откупот деновиве стигна и до институциите. Комисијата за заштита на конкуренцијата изврши надзор во над 30 откупни центри во Гевгелија, Струмица, Кривогаштани и Ресен, проверувајќи како се формираат цените на пиперката и јаболката. Според Комисијата, при првичната обработка на податоците се забележани индиции за можни прекршувања, а анализата продолжува.
Што бараат земјоделците?
- Навремена исплата на субвенциите – законот предвидува исплата до крајот на тековната година, со исклучоци за дел од мерките.
- Познати откупни цени – цената да се знае пред сеидбата, а не по бербата.
- Откупно-дистрибутивни центри – што ќе му дадат на производителот сигурен пласман.
Ќе го покаже ли пописот дали го губиме изворот на храна?
Пописот на земјоделството сам по себе нема да го реши ниту еден проблем. Но без него, секоја стратегија се пишува „на око”. Точниот број на активни стопанства, вистинските површини, состојбата на сточниот фонд и старосната структура на земјоделците се податоците што ќе покажат дали домашното производство полека се топи или само се менува.
Најчесто поставувани прашања
Кога ќе се спроведе пописот на земјоделството?+−
Кога беше последниот земјоделски попис?+−
Кој ќе биде попишан?+−
Дали ќе се попишуваат и куќните градини?+−
Кои податоци ќе се собираат?+−
Колку ќе чини пописот?+−
Колку стопанства има Македонија?+−
Колку се стари македонските земјоделци?+−
Колку обработливо земјиште има Македонија?+−
Дали пописот ќе влијае на субвенциите?+−
Заклучок
Новиот попис на земјоделството во 2027 е можност државата конечно да ја види вистинската слика – колку фарми работат, колку земја се обработува, колку добиток имаме и кој ќе ја работи земјата за десет години. За земјоделците тоа значи шанса нивните проблеми да бидат преточени во бројки што не можат да се игнорираат. Условот е еден: процесот да биде транспарентен, а податоците точни – и од страна на државата и од страна на самите производители.
