Кои овошја и зеленчуци ќе бидат лабораториски анализирани во 2026 година? Комплетен преглед по култури

Во текот на 2026 година, во македонските лаборатории ќе поминат близу 2.000 примероци од растителен материјал и храна. Од нив, 1.715 се фитосанитарни анализи за откривање на карантински болести и штетници, 263 се анализи на остатоци од пестициди во овошје и зеленчук, а 20 се проверки на самите фитофармацевтски препарати. Паралелно, на терен се планирани над 4.000 визуелни здравствени прегледи.

Сето тоа произлегува од Програмата за фитосанитарна политика за 2026 година, објавена во „Службен весник“ бр. 30 од 13 февруари 2026 година.

Овој текст е практичен водич низ тие бројки — култура по култура. За секоја е прикажано колку примероци ќе бидат земени, што точно ќе се бара во нив, зошто контролата кај таа култура е важна и кои се најчестите ризици на самиот терен.

Двата вида анализи што треба да се разликуваат

Пред табелите, една неопходна разлика.

Фитосанитарната анализа го проверува здравјето на растението — дали во него има карантинска бактерија, вирус, фитоплазма, габа или нематода. Таа се врши врз растителен материјал, семе, садници, кртоли или почва, најчесто по сомневање од визуелен преглед.

Анализата на резидуи го проверува готовиот производ — дали во плодот има остатоци од пестициди над дозволеното. Таа се врши врз храна намената за пазар.

Голема табела: сите култури наспроти бројот на анализи

ЗЕЛЕНЧУК — 158 мостри за резидуи

Домат и модар патлиџан — 30 мостри

Фитосанитарни анализи кај доматот: Pepino mosaic potexvirus (20), Chrysanthemum stem necrotic tospovirus (40), Bemisia tabaci – неевропски популации (30), Tuta absoluta (20), Tomato brown rugose fruit virus (10), Clavibacter michiganensis ssp. michiganensis (10), Xanthomonas campestris pv. vesicatoria (10), Tomato yellow leaf curl begomovirus (10), Ralstonia solanacearum и Potato spindle tuber viroid кај растенија за садење.

Зошто е важна контролата: Доматот е култура со најголема потрошувачка по глава на жител во Македонија и во исто време култура со најдолг производствен циклус во заштитен простор. Периодот од јануари до ноември значи дека контролата практично не прекинува.

Најчести ризици: Најголемиот проблем не е бројот на прскања, туку режимот на берба. Доматот во пластеник се бере на секои два до три дена. Ако третманот се изврши во понеделник со карентен рок од седум дена, а бербата продолжи во среда — резидуата е загарантирана. Второ ризично место е употребата на препарати регистрирани за отворено поле во услови на пластеник, каде што нема измивање со дожд, УВ-разградувањето е послабо и деградацијата на активната материја е побавна од предвиденото. Кај фитосанитарната страна, доминантниот ризик е внесот преку расад. Вирусите ToBRFV и Pepino mosaic се исклучително стабилни и се пренесуваат механички — со раце, ножици, конци за врзување и работна облека.

Пиперка и лути пиперки — 25 мостри

Фитосанитарни анализи: Spodoptera frugiperda (50), Frankliniella occidentalis (20), Anthonomus eugenii (10), Thaumatotibia leucotreta (10), Xanthomonas campestris pv. vesicatoria (10), Tomato brown rugose fruit virus (10), Potato spindle tuber viroid и Ralstonia solanacearum кај растенија за садење.

Зошто е важна контролата: Пиперката е втора носечка градинарска култура кај нас и една од најзначајните извозни позиции. Таа е и производ што се јаде во голем дел суров.

Најчести ризици: Кај пиперката специфичен ризик е бербата во фази. Зелената пиперка се бере рано и повеќекратно, што ја скратува дистанцата од третманот до потрошувачот. Второ, кај лутите сорти чест е повторен третман поради влошени услови кон крајот на летото. Трето, сушењето на пиперка за производство на мелена пиперка ја концентрира резидуата — при сушење масата се намалува неколкукратно, а активната материја останува. Фитосанитарно, пиперката е клучна цел за Anthonomus eugenii, пиперковата бувачка, чија ларва се развива во самиот плод и е речиси невидлива однадвор.

Компир и сладок компир — 10 мостри за резидуи, 695 фитосанитарни анализи

Кои организми се бараат: Ralstonia solanacearum (180), Clavibacter sepedonicus (150), Globodera pallida и G. rostochiensis (180), Synchytrium endobioticum (80), Meloidogyne chitwoodi и M. fallax (50), Tecia solanivora (20), Epitrix spp. (10), Potato spindle tuber viroid (10).

Зошто е важна контролата: Компирот е единствената култура кај која фитосанитарната контрола е драстично поинтензивна од контролата на резидуи — 680 наспроти 10 анализи. Причината е во начинот на размножување: компирот се размножува вегетативно, што значи дека патогенот патува со самиот семенски материјал од година во година и од регион во регион.

Најчести ризици: Прво и најголемо — домашниот семенски компир. Кртолата зачувана од лани изгледа исто како сертифицираната, но не носи никаква гаранција. Второ, ризик од складишни третмани против ртење, кај кои карентниот рок често воопшто не се смета бидејќи производот „ќе стои уште месеци“ — што е погрешна претпоставка, зашто некои материи се задржуваат стабилно во кората. Трето, десикација пред вадење што се изведува предоцна во однос на планираната продажба. Кај Synchytrium endobioticum последицата е трајна: спорите остануваат витални во почвата и по неколку децении, што практично ја губи парцелата за производство на компир.

Краставици, тиквици и тиква — 20 мостри

Зошто е важна контролата: Краставицата се јаде свежа, најчесто со кората, и има највисок сооднос површина спрема маса меѓу плодовите зеленчуци — што значи дека површинската резидуа тежи повеќе отколку кај крупните плодови.

Најчести ризици: Краставицата во пластеник се бере секој втор ден, понекогаш и секој ден. Тоа е култура кај која карентниот рок е најтешко изводлив во пракса. Дополнителен притисок доаѓа од пепелницата и пламеницата, кои во услови на висока влажност бараат чести интервенции. Кај корнишоните ризикот е уште поголем поради бербата на многу млади плодови.

Зелка, карфиол, брокола, кељ пупчар и спанаќ — 20 мостри

Фитосанитарни анализи: Liriomyza huidobrensis и L. trifolii (20), Spodoptera littoralis и сродни (15).

Зошто е важна контролата: Ова се култури со краток циклус и висок притисок од совици и лисни минери во летниот период.

Најчести ризици: Спанаќот е најризичен во групата — вегетацијата од сеидба до берба трае само околу 45 дена во пролетниот рок, а листот се јаде цел и често сиров. Кај зелката, ризикот е спротивен: третманите против совици се изведуваат кога главата е веќе формирана, а надворешните листови што се отстрануваат создаваат лажно чувство на безбедност. Кај брокулата и карфиолот, збиената структура на цветот задржува раствор што бавно се разградува.

Зелена салата — 10 мостри

Зошто е важна контролата: Салатата е, според европските мониторинг податоци, редовно меѓу производите со највисока стапка на детектирани резидуи. Причината е комбинација од три фактори: краток циклус, лист што се јаде суров и нељуштен, и висока содржина на вода што ја забавува површинската деградација.

Најчести ризици: Третман против лисни вошки и пламеница во втората половина од вегетацијата, кога до бербата остануваат помалку денови од карентниот рок. Периодот февруари – декември покажува дека контролата е насочена и кон производството во заштитен простор, каде салатата се одгледува речиси целогодишно.

Лубеница и диња — 14 мостри

Зошто е важна контролата: Лубеницата и дињата се сезонски производи со огромен обем на потрошувачка во кратко време. Тесниот прозорец јули–септември покажува дека контролата е насочена токму на врвот на пазарот.

Најчести ризици: Кај резидуите — третмани против пепелница и антракноза во август, кога бербата веќе тече. Кај фитосанитарната страна, Acidovorax citrulli е бактерија што се пренесува со семе и предизвикува дамкавост на плодот; таа е класичен пример на патоген што влегува во земјата преку неконтролиран семенски материјал.

Млад кромид — 10 мостри

Зошто е важна контролата: Младиот кромид се консумира цел и свеж, вклучувајќи го и зелениот дел, без термичка обработка. Ова е производ кај кој практично нема бариера меѓу нивата и чинијата.

Најчести ризици: Третмани против пламеницата на кромидот (Peronospora destructor) во период кога растението веќе се вади за пазар. Фитосанитарно, стеблената нематода Ditylenchus dipsaci се пренесува со луковици и семе и предизвикува деформации и трулење — таа е и една од најтрајните почвени закани.

Морков и цвекло — 9 мостри

Зошто е важна контролата: Кај коренестите култури, ризикот доаѓа од почвата, а не од воздухот. Коренот е во директен и долготраен контакт со почвениот раствор во кој можат да останат резидуи од претходно применети хербициди.

Најчести ризици: Персистентни хербициди применети на самата култура или на претходната култура во плодоредот. Морковот е особено чувствителен бидејќи има долга вегетација и се вади цел.

Грав и леќа — 5 мостри

Зошто е важна контролата: Гравот е основна протеинска намирница во македонската исхрана и се чува со месеци пред употреба.

Најчести ризици: Најголемиот и најмалку признаен ризик кај гравот е третманот при складирање против гризот (Acanthoscelides obtectus). Фумигацијата и третманите во складот често се изведуваат без евиденција и без каква било претстава за карентен рок. Фитосанитарно, бактериската дамкавост Xanthomonas campestris pv. phaseoli се пренесува со семе, што значи дека „домашното семе од лани“ е и тука главниот пат на пренесување.

Ориз — 5 мостри

Зошто е важна контролата: Оризот е специфичен по тоа што расте во услови на постојана вода, што ја менува динамиката на разградување на активните материи. Дополнително, македонскиот пазар е мешовит — домашно кочанско производство и увоз.

Најчести ризици: Хербицидни резидуи и складишни третмани. Оризот се чува долго и се транспортира на големи растојанија, што ја зголемува веројатноста за третман при складирање.

ОВОШЈЕ — 105 мостри за резидуи

Грозје — 25 мостри и најголем фитосанитарен буџет

Фитосанитарни анализи кај лозата: Xylella fastidiosa (200), Grapevine flavescence dorée (45), Scaphoideus titanus – вектор (45), Tobacco ringspot virus (20), Xylophilus ampelinus (10), Tomato ringspot virus (10), Popillia japonica (10).

Зошто е важна контролата: Виновата лоза е култура со најголем број третмани по сезона во македонското земјоделство. Во влажни години, бројот на прскања против пепелница и пламеница може да надмине десет. Истовремено, лозата носи и најголем поединечен фитосанитарен буџет — 170.000 денари само за Xylella fastidiosa.

Најчести ризици: Кај резидуите, критичен е последниот третман против сива гнилеж (Botrytis cinerea), кој по природа се изведува кон крајот на зреењето — токму кога карентниот рок најмалку може да се обезбеди. Кај винското грозје, дел од активните материи преминуваат во ширата и можат да го попречат текот на ферментацијата, што е директен технолошки проблем, а не само правен. Фитосанитарно, најсериозна закана е флавесценцијата доре — фитоплазма што се пренесува и со заразени резници и со цикадата Scaphoideus titanus, а симптомите (извиткани листови надолу, метални црвенила, недозреани тревести ластари) често се мешаат со недостиг на хранливи материи.

Јаболко — 25 мостри

Фитосанитарни анализи: Halyomorpha halys (30), Grapholita inopinata (30), Ca. Phytoplasma mali – Apple proliferation (10), Bactrocera dorsalis и B. zonata (10), Popillia japonica (10), Quadraspidiotus perniciosus (10), Alternaria mali (5), Erwinia amylovora (5).

Зошто е важна контролата: Јаболкото е носечка извозна култура на македонското овоштарство и производ што се чува најдолго од сите — во ULO ладилници и по осум месеци.

Најчести ризици: Специфичен и често занемаруван ризик кај јаболкото е третманот по берба, наменет за спречување на складишни гнилежи. Таквата резидуа не подлежи на никакво разредување — таа останува на кората до моментот на консумација. Второ ризично место е доцниот третман против јаболковиот црв во втората и третата генерација. Кај фитосанитарната страна, азиската смрдлива бубачка Halyomorpha halys остава типични вдлабнати, корести дамки под кората, што целосно ја губи класата на плодот дури и без загуба на маса.

Праска и нектарина — 20 мостри

Фитосанитарни анализи: Ceratitis capitata (40), Pseudomonas syringae pv. persicae (10), Ca. Phytoplasma prunorum – ESFY (10), Aromia bungii (10), Thaumatotibia leucotreta (10), Monilinia fructicola (5), Xanthomonas arboricola pv. pruni (5), плус Xylella fastidiosa кај родот Prunus.

Зошто е важна контролата: Праската е плод со кратка трајност, кој од дрво до пазар поминува за еден до два дена. Тоа не остава простор за грешка со карентниот рок.

Најчести ризици: Третманите против монилија непосредно пред берба се стандардна пракса, а токму тие се најчестата причина за надминати вредности кај коскестото овошје. Кај фитосанитарната страна, ESFY (хлоротично изувиткување на листовите кај кајсијата) предизвикува предвремено сушење на цели стебла и се пренесува со саден материјал.

Цреша, вишна и јагода — 15 мостри

Зошто е важна контролата: Ова е групата производи што најмалку се мие пред јадење. Црешата и јагодата најчесто одат директно од кутија во уста.

Најчести ризици: Кај црешата, третманот против црешовата мува (Rhagoletis cerasi) се изведува во период кога плодот веќе почнува да бои — распонот до бербата е често пократок од карентниот рок. Дополнителен притисок во последните години носи и Drosophila suzukii, која напаѓа здрави, зреещи плодови и провоцира третмани непосредно пред берба. Кај јагодата, проблемот е идентичен на оној кај краставицата: берба на секои два дена во услови на постојан притисок од сива гнилеж.

Сливи и круша — 10 мостри

Фитосанитарни анализи: Plum pox potyvirus – шарка (10), Ca. Phytoplasma pyri – Pear decline (10), Grapholita inopinata (30), Erwinia amylovora (5), Bactrocera spp. (10), Halyomorpha halys (30).

Зошто е важна контролата: Сливата е традиционална македонска култура со значаен дел од производството наменет за преработка — ракија, сушени сливи, слатко. Кај преработката, концентрацијата е клучното прашање.

Најчести ризици: При сушење на сливи, масата се намалува и до четири пати, што пропорционално ја зголемува концентрацијата на секоја присутна резидуа. Фитосанитарно, шарката на сливата (Plum pox virus) е најраспространетата вирусна болест на коскестото овошје во регионот и се шири и со лисни вошки и со заразен саден материјал — затоа контролата е насочена токму кон расадниците.

Цитруси — 10 мостри

Фитосанитарни анализи: Ceratitis capitata (40), Thaumatotibia leucotreta (10), Bactrocera dorsalis и B. zonata (10), Anoplophora chinensis (15), Xylella fastidiosa.

Зошто е важна контролата: Цитрусите се единствената ставка во целата програма со период „цела година“, а кај нас не се одгледуваат. Тоа значи дека овие 10 мостри се чисто увозна контрола.

Најчести ризици: Пост-харвест фунгициди применети на кората за спречување на гнилеж при долг транспорт и складирање, како и восочни премази што ја задржуваат резидуата на површината. Ризикот за потрошувачот се зголемува кога кората се користи за колачи, ликери или цедење цел плод. Практична препорака: за рендање кора користете производи декларирани како нетретирани по берба.

Култури што се следат само фитосанитарно

Не сите култури во програмата се предмет на анализа на резидуи. Дел се следат исклучиво поради здравјето на растенијата:

Што покажува целата слика

Кога табелите ќе се спојат, се гледаат три јасни модели.

Прво, доматот, пиперката и грозјето се тројката под најсилна двојна контрола — и за резидуи и за карантински организми. Тоа не е случајно: тоа се културите со најголема домашна потрошувачка, најинтензивна заштита и најголема извозна тежина.

Второ, компирот е исклучок што ја потврдува логиката. Тој има само 10 мостри за резидуи, но 695 фитосанитарни анализи. Кај него ризикот не е во она што е прскано, туку во она што е посадено.

Трето, распоредот на периоди го следи пазарот, а не календарот. Црешата и јагодата се контролираат од мај до јули, лубеницата од јули до септември, јаболката во септември и октомври. Мострата паѓа токму тогаш кога производот е на тезга.

Заклучок

Близу 2.000 анализи годишно се статистички скромен обем за една земја. Тие не гарантираат дека секоја партија е проверена и не треба така да се претставуваат.

Но она што овие бројки го покажуваат е нешто друго и подеднакво важно: контролата не е случајна. Таа е насочена кон точно оние култури, точно оние месеци и точно оние организми каде што ризикот е реален и докажан.

За производителот, најкорисното читање на овие табели е прашањето: колку мостри има мојата култура и во кој период? Ако одгледувате домати, пиперки или грозје — вие сте во првата линија на контрола. Ако произведувате семенски компир — вашата парцела е под најгуста фитосанитарна мрежа во земјата.

А најдоброто што може да се направи со тоа сознание е сосема едноставно: евиденција за секое прскање и почитуван карентен рок. Тоа не е бирократија. Тоа е единствената работа што стои меѓу вас и еден непријатен телефонски повик.

Информациите поврзани со програмата, законските обврски и постапките при службена контрола треба да се проверат со надлежните институции — Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство, Фитосанитарната управа и Државниот инспекторат за земјоделство.