Болести и штетници на виновата лоза што ќе ги следат инспекциите во 2026 година — стручен водич

Виновата лоза е културата со најголема фитосанитарна тежина во Програмата за фитосанитарна политика за 2026 година. Од вкупно 374.800 денари наменети за мониторинг на овошни видови и винова лоза, 311.150 денари или околу 83% отпаѓаат на организми чиј список на растенија домаќини ја вклучува и лозата. Планирани се 760 визуелни здравствени прегледи и 320 лабораториски анализи во лозови насади, плус дополнителни анализи во расадници и на матични насади.

Ова не е бирократска бројка. Тоа е одраз на биолошка реалност: лозата е повеќегодишна култура што се размножува исклучиво вегетативно, живее триесет и повеќе години на исто место и има екстремно долг период меѓу заразата и појавата на симптомите. Кај едногодишните култури, грешката се плаќа една сезона. Кај лозата, се плаќа цел насад.

Овој водич ги обработува сите организми од програмата што ја засегаат лозата — со симптоми, период на појава, мерки за заштита и препораки за фотографски материјал.

Прегледна табела: што точно ќе се следи

ДЕЛ I: БАКТЕРИСКИ БОЛЕСТИ

1. Xylella fastidiosa — најскапо следената бактерија

Статус: приоритетен штетен организам на ЕУ; највисок буџет во целата програма за овошје и лоза.

Биологија. Xylella fastidiosa е бактерија што живее исклучиво во ксилемот — спроводните садови што водат вода од коренот кон листовите. Таа не произведува токсини и не разградува ткиво. Штетата е чисто механичка: бактериските колонии и полисахаридниот гел што го создаваат физички ги затнуваат садовите. Растението умира од жед, иако стои во влажна почва.

Подвидот fastidiosa е причинител на болеста позната како Pierce’s disease кај виновата лоза. Подвидот pauca е оној што од 2013 година во италијанската Апулија уништи огромни површини вековни маслинки — епидемија што ја смени целата европска фитосанитарна политика.

Симптоми кај лозата:

• Маргинална некроза на листот — сушење што почнува од работ на листот и напредува кон средината, со карактеристичен хлоротичен (жолтеникав) појас меѓу здравото и мртвото ткиво. Изгледа како изгореница од сонце или од сол, што е и најчестата причина за погрешна дијагноза.
• „Кибритчиња“ — листната плоча опаѓа, но лисната дршка останува прикачена на ластарот. Ова е еден од најкарактеристичните симптоми и најдобар индикатор за теренски преглед.
• Неправилно созревање на кората — на зрелиот, здрвен ластар остануваат зелени острови од недозреано ткиво.
• Збрчкани, суви гроздови што не завршуваат созревање.
• Прогресивно сушење на гранките и угинување на целото стебло во рок од една до пет години.

Период на појава: Симптомите се најизразени од август до септември, кога водниот стрес е највисок. Прегледите во јуни се практично бескорисни.

Вектори: пенливи цикади што се хранат со ксилемски сок — пред сè Philaenus spumarius (ливадска пенливка), чии ларви се препознаваат по карактеристичната бела пена на тревестите растенија во април и мај.

Заштита:

• Лек не постои. Единствената стратегија е рано откривање и уништување.
• Контрола на популацијата на вектори преку механичко уништување на тревниот покрив во април и мај, кога ларвите се неподвижни во пената и најранливи. Ова е официјално препорачана мерка во засегнатите подрачја на ЕУ.
• Строга контрола на потеклото на садниот материјал, особено декоративни Prunus, олеандер, розмарин и лаванда, кои се докажани домаќини и најчест пат на внесување.
• Дезинфекција на резачки алат при работа во сомнителни насади.

2. Xylophilus ampelinus — бактериска некроза на лозата

Статус: следен исклучиво во расадници и на саден материјал (резници, гранчиња) — 20 прегледи и 10 анализи.

Биологија. Бактерија што ги колонизира спроводните садови на ластарите и стеблото. За разлика од Xylella, таа не се пренесува со инсекти. Нејзините главни патишта се резниците, алатот за резидба и водата — дожд, наводнување со прскање, ветер со капки.

Симптоми:

• Во раната пролет, кога ластарите се долги 20–30 см, се јавува ненадејно венење и сушење на цели млади ластари, најчесто оние при основата.
• На ластарот се формираат надолжни пукнатини и линеарни рани со темноцрвеникава до кафеава боја, кои постепено преминуваат во карактеристични канцери.
• При напречен пресек на заразениот ластар се гледа темно, кафеаво обојување на спроводниот прстен.
• На листовите — аголни, некротични дамки ограничени со нерватурата.
• Пупките не отвораат или отвораат па набрзо се сушат.

Период на појава: април и мај — на самиот почеток на вегетацијата. Ова е болест што се пропушта ако прегледот се врши во лето, бидејќи подоцна симптомите се маскираат од нов пораст.

Заштита:

• Сертифициран саден материјал е апсолутен приоритет — токму затоа организмот се следи во расадници, а не во производни насади.
• Дезинфекција на маказите меѓу секој чокот во заразени или сомнителни насади (70% алкохол или раствор на натриум хипохлорит).
• Отстранување и горење на заразените ластари под здравото ткиво.
• Бакарни препарати во периодот на бабрење и на почетокот на вегетацијата.
• Избегнување на наводнување со прскање, кое е директен механизам на ширење.

ДЕЛ II: ФИТОПЛАЗМИ — НАЈСКАПАТА ДИЈАГНОСТИКА

3. Grapevine flavescence dorée — златеста жолтица

Статус: втора по големина ставка во мониторингот на лозата; 140 прегледи, 45 анализи, најскапата единечна анализа во програмата.

Биологија. Флавесценцијата доре е предизвикана од фитоплазма (Candidatus Phytoplasma vitis) — бактерија без клеточен ѕид што живее во флоемот. Таа се шири на два начина: со векторот Scaphoideus titanus и со заразен саден материјал. Токму вториот пат ја прави особено опасна, бидејќи заразата може да се пренесе на стотици километри во еден камион со садници.

Симптоми — карактеристичната тријада. Флавесценцијата доре ретко се манифестира со еден симптом. За теренска дијагноза се бараат сите три:

• Извиткување на листот надолу, при што листот станува крут и кршлив на допир, а често се превиткува во форма на триаголник.
• Промена на бојата — интензивно, метално црвенило кај црните сорти (Вранец, Кратошија, Мерло), и жолтеникаво-златна боја кај белите (Смедеревка, Жилавка, Шардоне), најчесто по секторите на листот, а не рамномерно.
• Недозреани ластари — ластарите остануваат тревести, гумени, се наведнуваат надолу и не здрвуваат. Во зимата на нив се формираат ситни црни пустули, а таквите ластари измрзнуваат.

Дополнително: абортирање на цветот, збрчкување и сушење на гроздот, драстичен пад на приносот и на квалитетот.

Период на појава: Првите симптоми се јавуваат од јули, но целосната слика е видлива од средината на август до почетокот на октомври. Прегледите пред јули даваат лажно негативни резултати.

Заштита:

• Термотерапија на садниот материјал — потопување во топла вода на 50 °C во траење од 45 минути. Ова е стандардна, официјално призната метода за елиминација на фитоплазмата од резници и калеми.
• Отстранување и уништување на потврдено заразените чокоти со целиот коренов систем.
• Уништување на напуштените и подивени лозја во опкружувањето. Запуштеното лозје од соседот е резервоар и за фитоплазмата и за векторот, и е најчестата причина за неуспешна контрола во еден атар.
• Задолжителна контрола на векторот (види точка 4).
• Појава на „опоравување“ (recovery) кај некои чокоти е позната, но не смее да се смета за излекување — растението останува извор.

ДЕЛ III: ВЕКТОРОТ

4. Scaphoideus titanus — американска лозова цикада

Статус: следен со посебна ставка од 16.650 денари — што е реткост, бидејќи програмата вообичаено не издвојува буџет за вектор.

Биологија. Scaphoideus titanus е монофаген — се храни исклучиво на винова лоза. Тоа е и добра и лоша вест: не постои алтернативен домаќин на кој може да се контролира, но популацијата е строго врзана за лозјето.

Има една генерација годишно. Презимува како јајце под кората на дрво старо две или повеќе години. Ларвите се пилат од средината на мај, поминуваат низ пет ларвени стадиуми, а возрасните се јавуваат од јули и се присутни до септември и октомври.

Клучен епидемиолошки податок: ларвата може да пренесе фитоплазма почнувајќи од третиот ларвен стадиум, а по хранењето на заразен чокот ѝ е потребен период на латенција од околу четири недели пред да стане инфективна. Тоа значи дека сузбивањето на ларвите, а не на возрасните, е клучот на контролата.

Препознавање: Ларвите се светли, движат се со карактеристично трзање на задниот дел на телото и имаат две темни точки на врвот на абдоменот. Возрасните се долги 5–6 мм, светло-кафеави со попречни темни ленти на главата.

Мониторинг:

• Жолти лепливи плочи поставени во лозјето од јуни до септември — стандардна и најефтина метода.
• Броење на ларви на лакомите и приземните ластари, каде што популацијата е највисока.

Заштита:

• Инсектициден третман насочен кон ларвените стадиуми, најчесто со два третмана — првиот околу три недели по почетокот на пилењето, вториот 10–14 дена подоцна. Точното време мора да се усогласи со локалниот мониторинг, а не со календар.
• Отстранување на лакомите, кои се преферирано место за хранење и полагање јајца.
• Задолжително почитување на карентните рокови — во јули и август бербата на раните сорти е веќе на хоризонтот.
• Употреба исклучиво на препарати регистрирани за винова лоза во Македонија.

ДЕЛ IV: ВИРУСИ И НИВНИТЕ ПРЕНОСИТЕЛИ

5. Tomato ringspot virus (ToRSV) и 6. Tobacco ringspot virus (TRSV)

Статус: 60 прегледи и 10 анализи за ToRSV; 60 прегледи и 20 анализи за TRSV.

Биологија. Двата вируса припаѓаат на групата неповируси — вируси што имаат заедничка и многу специфична особина: се пренесуваат преку почвата, со нематоди од групата Xiphinema americanum. Оваа врска е причината зошто програмата ги следи заедно со слободноживеачките нематоди.

Вториот, и за нас поважен пат на пренесување, е преку заразен саден материјал — резници, калеми и подлоги.

Симптоми кај лозата:

• Прстенести хлоротични шари и жолтење по нерватурата — кај TRSV болеста кај лозата е позната како „жолта нерватура“ (grapevine yellow vein).
• Скратени интернодии, слаб и неправилен пораст, општо слабеење на чокотот.
• Лошо оплодување и растресит грозд со ситни, неуедначени зрна.
• Некроза на калемното место — чест причина за необјаснето пропаѓање на млади чокоти во втората и третата година по садењето.
• Постепено опаѓање на родноста без јасна причина.

Период на појава: Симптомите се најизразени во пролетта и раното лето, кога младиот пораст е активен. Летните високи температури често ги маскираат.

Заштита:

• Не постои куративна мерка. Заразениот чокот останува заразен до крајот.
• Единствената реална заштита е сертифициран, вирус-тестиран саден материјал — категорија што во сериозните расадници се потврдува со ELISA или RT-PCR тестирање на матичните растенија.
• Анализа на почвата за нематоди пред подигање на нов насад.
• Отстранување на заразените чокоти заедно со коренот.

7. Слободноживеачки нематоди — Xiphinema spp. и Longidorus spp.

Статус: 40 прегледи и 20 анализи, со земање примероци од почва во матични насади и расадници.

Биологија. Ова се ектопаразитни нематоди што не влегуваат во коренот, туку се хранат на неговиот врв со долг стилет. Директната штета — задебелувања и кривулесто задебелување на кореновите врвови, ослабен пораст во гнезда — е реална, но не и главниот проблем.

Главниот проблем е што тие се вектори на вируси. Xiphinema index е преносител на Grapevine fanleaf virus (GFLV) — вирусот на лепезестиот лист, најразорната вирусна болест на виновата лоза во светот.

Симптоми на GFLV (за кој нематодите се влезна врата):

• Лист во форма на отворена лепеза, со проширен синус и остри забци.
• Двојни нодии и зигзаг раст на ластарот — најсигурниот дијагностички знак.
• Жолт мозаик по листот во пролет.
• Изразена милерандажа — грозд со зрна од сосема различна големина, со огромна загуба на принос.

Заштита:

• Задолжителна нематолошка анализа на почвата пред подигање на нов насад.
• Максимално внимателно вадење и отстранување на сите стари корени.
• Период на мирување или садење на друга култура пред повторно подигање лозје — препораките во меѓународната пракса се движат од пет до седум и повеќе години, во зависност од нивото на инфестација.
• Употреба на подлоги со намалена подложност на X. index, по консултација со сертифициран расадник.
• Сертифициран саден материјал, слободен од GFLV.

ДЕЛ V: ИНСЕКТИ

8. Popillia japonica — јапонска бубачка

Статус: приоритетен штетен организам на ЕУ; 30 прегледи и 10 анализи.

Биологија. Полифаг што напаѓа над 300 растителни видови, при што виновата лоза е меѓу најпосакуваните домаќини. Во Италија е воспоставена од 2014 година во Ломбардија и Пиемонт, а присутна е и во Швајцарија — што ја прави реална, а не теоретска закана за нашиот регион.

Возрасната единка е долга околу 10 мм, метално зелена со бакарно-кафеави покрилца. Дијагностички знак што ја разликува од сите слични домашни видови: пет бели снопчиња влакненца од секоја страна на абдоменот и уште две на врвот — вкупно дванаесет.

Симптоми: Возрасните ги јадат листовите меѓу нерватурата, оставајќи ја нерватурата недопрена — резултатот е препознатлив чипкаст, скелетиран лист. При висока популација може да дојде до целосна дефолијација, што кај лозата директно значи неуспешно созревање на грозјето и на дрвото. Ларвите живеат во почвата, најчесто под затревени површини, и се хранат со корени.

Период на појава: Возрасните се активни од јуни до септември, со врв во јули. Најактивни се во топли, сончеви денови.

Заштита:

• Мониторинг со комбинирани феромонски и цветни мамци.
• Пријавување на секоја сомнителна наодба — оваа бубачка е лесно препознатлива и токму затоа граѓанскиот мониторинг е ефикасен.
• Избегнување на постојано влажни, затревени површини во и околу лозјето, кои се идеално место за развој на ларвите.
• При потврдена наодба се применуваат службени мерки, вклучително ограничување на движењето на почва и растителен материјал од зоната.

Дополнителен ризик: Halyomorpha halys

Азиската смрдлива бубачка во програмата е наведена со домаќини Malus, Prunus, Pyrus и тревести растенија, а не изречно винова лоза. Сепак, во регионалната пракса таа е забележана и на грозје, каде што покрај директните вбодувања на зрната, најголемиот проблем е нејзиниот мирис што преминува во ширата при машинска берба. За лозарите што берат механизирано, ова е ризик што вреди да се следи независно од списоците.

Календар на мониторинг во лозјето

Практичен протокол за лозарот

1. Прегледот се врши по дијагонала, не по патека. Рабните редови се најизложени на векторски внес и мора да бидат опфатени.
2. Не отстранувајте го сомнителниот чокот пред пријавување. Уништен доказ значи невозможна дијагноза и, што е поважно, изгубена информација за целиот атар.
3. Обележете го местото. Пластична врвца, ГПС точка во телефонот, фотографија со датум.
4. Не преместувајте алат од сомнителен во здрав дел без дезинфекција.
5. Пријавете до Државниот инспекторат за земјоделство или Фитосанитарната управа.
6. Кај секое ново лозје — три документи: сертификат за садниот материјал, растителен пасош и наод од нематолошка анализа на почвата.
7. Водете евиденција за резидбата. Кога има ширење на бактериска некроза, единствениот начин да се реконструира патот е знаењето кој ред е резан по кој.

Заклучок

Осумте организми во овој водич имаат заедничка карактеристика што ги прави различни од пепелницата и пламеницата: за ниту еден од нив не постои куративно решение. Не постои прскање што ја лечи флавесценцијата доре, ниту препарат што ја вади Xylella од спроводните садови.

Тоа значи дека целата одбрана се сведува на три работи, по редослед на важност: потеклото на садниот материјал, контролата на векторите и брзината на пријавување.

760 визуелни прегледи годишно се, реално, малку за околу 22.000 хектари лозови насади во Македонија. Тоа е приближно еден преглед на 29 хектари. Државниот мониторинг не е и не може да биде мрежа што фаќа сè — тој е систем за рано предупредување.

Вистинската мрежа се очите на лозарите. И тие се густи точно толку колку што секој од нив знае што бара.

Информациите поврзани со програмата, законските обврски и постапките при службена контрола треба да се проверат со надлежните институции. За препораки за конкретни препарати за заштита консултирајте се со овластен агроном и почитувајте ги регистрациите и карентните рокови важечки во Македонија.