Како државата ќе ги контролира остатоците од пестициди во храната во 2026 година?

Секој домат што влегува во македонска кујна поминал низ низа третмани за кои купувачот не знае ништо. Колку прскања, со кои препарати, колку дена пред бербата — тоа се податоци што остануваат на нивата. Единствениот начин општеството да добие одговор е лабораториска анализа на готовиот производ.

Во 2026 година таквата проверка е предвидена со Програмата за фитосанитарна политика, објавена во „Службен весник“ бр. 30 од 13 февруари 2026 година. За контрола на фитофармацевтските производи и на нивните остатоци во храната се одвоени 1.298.185 денари — број што делува скромно, но зад него стои прецизно испланирана мрежа од 283 мостри.

Оваа анализа поминува низ тоа што точно ќе се тестира, зошто се избрани токму тие култури, како се зема примерок и — што е најважно — што значат резултатите за оној што произведува и за оној што јаде.

Два одделни столба на контролата

Програмата ја дели контролата на две суштински различни работи, што многумина ги мешаат.

Првиот столб проверува дали самиот препарат што се продава во земјоделската аптека е тоа што пишува на етикетата. За тоа се предвидени 26.580 денари и 20 мостри.

Вториот столб проверува дали во храната што стигнува до маса има остатоци од пестициди над дозволеното. За тоа се предвидени 1.271.605 денари и 263 мостри.

Разликата не е формална. Ако препаратот е фалсификуван или подконцентриран, земјоделецот прска, не гледа ефект, прска повторно — и на крајот има и потрошено време, и трошок, и потенцијално преголеми резидуи. Контролата на препаратите затоа е превенција, а контролата на храната е проверка на резултатот.

Кои четири активни материи ќе се проверуваат

За сообразност на декларираната количина на активна компонента се предвидени по 5 мостри од четири активни материи, по единечна цена од 1.329 денари:

Изборот не е случаен и покажува јасна логика. Два фунгициди и два хербициди, при што секој покрива различен сегмент од македонското производство:

• Cymoxanil е меѓу најупотребуваните материи против пламеница кај лозата, компирот и доматот — култури со најголем број третмани по сезона кај нас.
• Tebuconazole е триазолен фунгицид со широк спектар, присутен во заштитата на житата, овошјето и лозата.
• Glyphosate е најпродаваниот хербицид во светот и материја со најголема регулаторна и јавна тежина.
• Nicosulfuron е сулфонилурен хербицид врзан за пченката.

Ова се, во исто време, и материите кај кои е најголем ризикот од нерегистрирани, препакувани или разводнети производи на пазарот.

263 мостри храна: што ќе се тестира и кога

Најголемиот дел од буџетот оди тука. Единечната цена по мостра е 4.835 денари (околу 79 евра), а распоредот е следниот:

Зеленчук — 158 мостри

Овошје — 105 мостри

Зошто се избрани токму овие култури?

Програмата не го објаснува изборот, но тој се чита од самите бројки. Работат најмалку пет критериуми.

Прво — количина што се јаде. Доматот и пиперката се двете култури со најголема потрошувачка по глава на жител во Македонија. Доматот со 30 мостри и пиперката со 25 не се на врвот случајно: колку повеќе се јаде нешто, толку повеќе тежат и најмалите остатоци во вкупната изложеност.

Второ — интензитет на заштита. Плодовите зеленчуци во пластеник имаат кратки циклуси, висока влажност и голем притисок од болести. Тоа значи повеќе третмани по сезона и покус простор помеѓу последното прскање и бербата. Периодот „јануари – ноември“ кај доматите, пиперките и краставиците е директна потврда дека контролата е насочена кон заштитеното производство, кое трае речиси цела година.

Трето — производи што се јадат сурови и нељуштени. Зелената салата, спанаќот, јагодата и црешата немаат ниту кора што се отстранува, ниту термичка обработка што дел од резидуите ја разградува. Кај нив резидуата од полето практично директно завршува на чинија.

Четврто — извозна тежина. Пиперката, доматот, грозјето и јаболката се носечки македонски извозни култури. Едно одбиено пратка на европска граница поради надмината граница на резидуи чини повеќе од целата годишна програма за мониторинг. Со 25 мостри од грозје и 25 од јаболка, државата ги штити токму тие пазарни позиции.

Петто — контрола на увозот. Цитрусите се единствената ставка со „цела година“ како период, а не се одгледуваат кај нас. Тоа значи дека тие 10 мостри се исклучиво увозна контрола. Слична улога има и оризот, кај кој домашното производство е концентрирано во Кочанско, но пазарот е мешан.

Индикативно е и она што недостасува: кај морковот, цвеклото и младиот кромид периодот на земање мостри свесно ги прескокнува летните месеци и се фокусира на јануари–јуни и ноември–декември — периодите кога тие производи најмногу циркулираат на пазарот.

Каде и како се зема примерокот

Програмата децидно наведува дека примероци од примарни земјоделски производи од растително потекло се земаат при увоз, при извоз, при производството на отворено поле и во заштитен простор, како и од примарни складишта. Тоа значи дека мострата може да ве најде и на нива, и на граница, и во ладилник.

Спроведувањето го вршат Државниот инспекторат за земјоделство и Државната фитосанитарна лабораторија.

Самата постапка следи меѓународно усвоена методологија. Прво се дефинира партијата — една хомогена количина од ист производител, сорта и датум на берба. Од неа се земаат инкрементални примероци од повеќе различни места во партијата, никогаш само од горниот ред или од видливиот дел. Тие се обединуваат во збирен, а потоа во лабораториски примерок.

Токму затоа програмата пропишува минимални количини кои изгледаат преголеми за „едно тестирање“: најмалку 10 единици и не помалку од 2 кг кај доматите, пиперките, зелената салата, јаболката и праската; најмалку 5 единици и не помалку од 2 кг кај краставиците, зелката, компирот и грозјето; најмалку 1 кг кај младиот кромид. Овие количини не се произволни — тие произлегуваат од стандардизираните барања за репрезентативност во службената контрола.

Понатаму, примерокот се пломбира, се означува со потекло, датум и место, се составува записник и се транспортира ладен. Во лабораторија се хомогенизира целата количина, се екстрахира по методата QuEChERS и се анализира на LC-MS/MS и GC-MS/MS — техники што во еден циклус детектираат стотици активни материи и на нивоа од стотинки од милиграм по килограм.

Што се MRL вредности и што всушност значат

MRL (Maximum Residue Level) е максимално дозволеното ниво на остатоци од одредена активна материја во одредена храна, изразено во mg/kg. Ова е точката на која најмногу се греши во јавната дебата.

MRL не е граница помеѓу отровно и безопасно. MRL е трговски и правен стандард што произлегува од Добрата земјоделска пракса: тој е највисоката резидуа што се очекува кога препаратот е применет точно според етикетата — во пропишана доза, на пропишана култура, со почитуван карентен рок.

Токсиколошките граници се сосема други вредности:

• ADI (Acceptable Daily Intake) — количина што може да се внесува секој ден во текот на целиот живот без ризик.
• ARfD (Acute Reference Dose) — количина што може да се внесе во еден оброк или еден ден без акутен ефект.

MRL вредностите се утврдуваат така што реалната изложеност на населението да остане далеку под ADI и ARfD. Кога за некоја комбинација материја–култура не постои утврдена вредност, се применува општата граница од 0,01 mg/kg, што практично е границата на детекција.

Најчестите причини за надминување не се злоба, туку рутина: непочитуван карентен рок пред берба во услови на пазарен притисок, употреба на препарат нерегистриран за таа култура, преголема доза „за секој случај“ и снос од соседна парцела.

Што се случува кога резултатот е позитивен

Во системите на службена контрола постапката тече по предвидлив редослед: лабораториски наод, потврда, известување на операторот, повлекување или уништување на партијата, прекршочна одговорност и — што е често позначајно — засилена контрола врз тој производител или увозник во следниот период.

Кај извозот, последиците се повеќеслојни, бидејќи одбиена пратка не го погодува само испраќачот, туку и репутацијата на целата земја кај тој купувач.

Што значи ова за земјоделците — практично

• Карентниот рок не е препорака. Тој е бројот на денови што мора да поминат од последното прскање до бербата и е единствената реална заштита од надминат MRL.
• Проверете дали препаратот е регистриран за таа култура. Истата активна материја може да има сосема различен MRL кај домат и кај краставица.
• Водете евиденција за примена на средства за заштита. Датум, препарат, доза, парцела, култура. Тоа е првиот документ што ќе биде побаран.
• Не мешајте партии од различни прскања пред продажба — една контаминирана партија ја носи целата испорака.
• Купувајте препарати само од овластени продавници, со фискална сметка и оригинална амбалажа. Токму затоа постојат и оние 20 мостри за сообразност.
• Внимавајте на сносот. Прскање при ветер над 3–4 m/s може да ви донесе резидуа од материја што воопшто не сте ја користеле.

Што значи ова за потрошувачите

Реалната слика бара трезвеност во двете насоки.

Од една страна, 263 мостри се малку. Тоа е приближно една мостра на околу 6.800 жители годишно. За споредба, во Европската унија годишно се анализираат над 100.000 мостри. Македонскиот мониторинг е статистички сигнал, а не покриеност — тој открива тренд и проблематични точки, но не гарантира дека секоја партија е проверена.

Од друга страна, распределбата е добро осмислена. Мострите се концентрирани таму каде што ризикот е највисок, а не рамномерно расфрлени. Кај европските мониторинг програми, во последните години околу 96–97% од анализираните мостри се во рамките на законските граници — што покажува дека системот, кога функционира, дава резултат.

Практичниот совет за домаќинството останува едноставен и добро потврден: миење под млаз вода, отстранување на надворешните листови кај лиснатите зеленчуци, лупење кога е можно и разновидност во исхраната. Тие мерки не ги отстрануваат системичните материи, но значително ја намалуваат површинската резидуа.

Заклучок

Мониторингот на резидуи во 2026 година е контрола со јасна логика, ограничен опфат и реална вредност. Тој е насочен кон културите со најголема потрошувачка, најинтензивна заштита и најголема извозна тежина, и се потпира на методологија што е во согласност со европската пракса.

Но неговата вистинска сила не е во 263-те мостри. Таа е во тоа што секој производител знае дека мострата може да падне токму на неговата парцела. Тоа сознание, повеќе од која било лабораториска анализа, го држи карентниот рок жив.

Најдобрата контрола на пестицидите не е онаа што се случува во лабораторија. Таа се случува кога земјоделецот ќе погледне во календарот и ќе одлучи да почека уште три дена пред да бере.

Информациите поврзани со програмата, законските обврски и постапките при службена контрола треба да се проверат со надлежните институции — Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство, Фитосанитарната управа и Државниот инспекторат за земјоделство.