Записот од само тројца запишани ученици во земјоделското училиште „Кузман Шапкарев“ во Битола не треба да се чита како локална епизода, туку како мерлив индикатор за системска ерозија на човечкиот капитал во македонското земјоделство.

Во економијата на земјоделството постои добро воспоставен принцип: продуктивноста на еден агросектор долгорочно не ја определуваат само земјата, капиталот и технологијата, туку и квалитетот и достапноста на стручен кадар. Кога системот за создавање на тој кадар почнува да се распаѓа на својата основа — во средното стручно образование — последиците не се краткорочни и не се локални. Тие се мерат во децении и се чувствуваат на национално ниво.

Затоа е аналитички погрешно дебатата да се сведе на тоа дали едно училиште доволно се промовирало. Прашањето што го наметнува бројката е поструктурно: дали Македонија располага со одржлив механизам за генерациска обнова на земјоделскиот стручен кадар?

Демографскиот и образовниот дефицит како двоен притисок

Агросекторот во Македонија веќе со години функционира под двоен притисок. Од една страна, активната земјоделска популација стареe, што е тренд забележан и во поголемиот дел од земјите на Европската Унија. Од друга страна, приливот на млад, образован кадар што би ја заменил таа популација е недоволен.

Кога двата процеса се одвиваат истовремено, се создава таканаречен генерациски јаз — состојба во која бројот на лица што го напуштаат секторот значително го надминува бројот на оние што влегуваат во него. Случајот во Битола е токму квантитативен израз на тој јаз на самиот почеток на образовната вертикала.

Министерката за образование Весна Јаневска оцени дека училиштето не вложило доволно во промоција на струката меѓу деветтоодделенците. Промоцијата е легитимен фактор, но аналитички таа е секундарна. Примарна е перцепцијата за исплатливоста и перспективноста на самата професија — а таа перцепција се формира надвор од училишните ѕидови.

Зошто проблемот се повторува и на повисоко образовно ниво

Истата динамика се препознава и во високото образование. Земјоделските факултети повеќепати предупредија дека интересот за студии по агрономија, сточарство, овоштарство и лозарство опаѓа. Тоа значи дека дефицитот не е изолиран на едно образовно ниво, туку се протега низ целата образовна вертикала — од средно стручно до факултетско.

Последицата е кумулативна. Намалениот упис во средните училишта го стеснува базенот на кандидати за факултетите, а намалениот број дипломирани стручњаци директно го осиромашува пазарот на труд со високообразован агрокадар. Со други зборови, дефицитот не се собира — тој се множи од ниво на ниво.

Прехранбената сигурност како национален интерес

Во меѓународната пракса, способноста на една држава самостојно да произведува доволно храна — прехранбената сигурност — се третира како прашање на национална безбедност, а не само како економска категорија. Таа способност директно зависи од постоењето на стручни профили способни да воведуваат современи технологии, да управуваат со ризиците од климатските промени и да ја подигнат продуктивноста по единица површина.

Доколку постојниот тренд продолжи, Македонија ризикува среднорочно да се соочи со структурен недостиг на клучни профили:

Недостигот на кој било од овие профили не е само кадровски проблем на поединечни стопанства — тој ја намалува вкупната конкурентност на националното производство на храна.

Што покажува меѓународната пракса

Земјите со стабилен и конкурентен агросектор системски ја решаваат оваа задача преку неколку проверени механизми. Македонија може аргументирано да се повика токму на нив:

• Дуален образовен модел — тесна врска меѓу училиштето и реалните стопанства, каде учениците значителен дел од наставата ја поминуваат на терен. Овој модел во повеќе европски земји докажано ја подига вработливоста на завршените ученици.
• Модернизација на наставните програми — приспособување кон прецизното земјоделство, дигитализацијата, наводнувањето, заштитата на растенијата и климатски отпорните практики.
• Финансиски стимулации — стипендии, поволни кредитни линии и грантови преку ИПАРД-механизмите, насочени конкретно кон млади што влегуваат во секторот.
• Јасна патека до вработување или сопствено стопанство — без перспектива за приход по завршување, ниту еден промотивен напор не дава траен ефект.

Заклучок: потреба од национална стратегија, а не од поединечни реакции

Реорганизацијата на струката во Регионалниот училишен центар во Битола може да го реши административниот дел на проблемот, но не и неговата суштина. Суштината бара системски одговор — национална стратегија за човечки капитал во земјоделството, која образовната политика, аграрната политика и пазарот на труд ги третира како поврзани делови од иста целина.

Земјоделството не е сектор од минатото. Тоа е стратешка основа на прехранбената сигурност, руралниот развој и економската стабилност на Македонија. Но одржливоста на таа основа зависи од една единствена, тешко заменлива ресурса — образованите млади луѓе подготвени да го изберат овој пат.