Стајското ѓубриво како ресурс: правилно складирање и зреење

Свежото стајско ѓубриво и зрелото ѓубриво не се ист производ. Свежата маса содржи повеќе влага, лесно достапен азот и биолошки активна материја, обично има посилен мирис и полесно губи хранливи материи ако е оставена на дожд или директно на земја. Зрелото ѓубриво е постабилно, полесно се расфрла и постепено ги ослободува хранливите материи во почвата.

Најголемите загуби не настануваат само при внесувањето на нивата. Тие почнуваат на фармата, со истекување на течниот дел, испарување на амонијакот, навлегување дождовница во купот и несоодветно избрано место покрај канал, бунар или водотек.

Со уредено складирање, разумно управување со влагата и внесување според потребите на културата, стајското ѓубриво станува практичен ресурс за подобрување на почвата. Сепак, зреењето само по себе не е гаранција дека секоја маса е безбедна, особено ако потекнува од животни со сомнителна болест.

Свежо или зрело ѓубриво: што се менува со зреењето

Свежото ѓубриво е влажно, биолошки активно и богато со лесно достапни соединенија. Поради тоа може да има поизразен мирис, да создава повеќе исцедок и да предизвика поголеми загуби на азот при лошо складирање. Неговата структура и состав зависат од видот на животните, количината на слама, начинот на собирање и присуството на урина.

Во процесот на зреење, микроорганизмите ја разградуваат органската материја, купот се стабилизира, а мирисот обично се намалува. Зрелото ѓубриво е поронливо и порамномерно за расфрлање, но дел од лесно достапниот азот може да биде изгубен ако купот долго стои отворен или често се превртува.

Зреењето не значи дека материјалот автоматски е стерилен или погоден за секоја намена. Влагата, температурата, проветрувањето, големината на купот и начинот на управување влијаат врз резултатот.

• Свежо ѓубриво: повлажно, поактивно и со поголем ризик од мириси и исцедок.
• Зрело ѓубриво: постабилно, полесно за ракување и со постепено ослободување на хранливите материи.
• Ниту свежото ниту зрелото ѓубриво не се внесуваат без процена на културата, почвата и условите на парцелата.

Местото за складирање ја одредува безбедноста

Купот не треба да се остава директно на земја, особено на место изложено на дожд. Течниот дел може да навлезе во почвата, а површинскиот истек да стигне до канал, поток, акумулација или бунар. Со него се пренесуваат азот, фосфор, калиум и органска материја.

Практично решение е платформа со непропустлива подлога и странични рабови или ѕидови што го задржуваат исцедокот. Подлогата треба да биде благо подигната и поставена така што чистата дождовница да не се слева кон купот. Исцедокот мора да се собира и контролира, а не да се испушта во околниот терен.

Локацијата треба да биде оддалечена од бунари, канали и водотеци и надвор од места каде што водата се задржува или поплавува. Во техничките услови за поддржани инвестиции преку IPARD III се наведува растојание од најмалку 30 метри од бунар за купови цврсто арско ѓубре. Ова е услов во конкретна програмска рамка, а не универзална бројка за секоја фарма и секоја локација.

• Изберете место без опасност од поплавување и површински истек.
• Користете непропустлива, благо подигната подлога.
• Поставете странично задржување за исцедокот.
• Не складирајте на брег, насип или во заштитна зона на водоснабдување.

Покривање и управување со влагата

Покрив, водоотпорна фолија или дебел слој слама го намалуваат навлегувањето на дождовница и го ограничуваат испарувањето на амонијакот. Покривката треба да овозможи водата да се одведува настрана, без да се создава нов истек кон купот или соседниот терен.

Купот не треба да биде ниту натопен ниту пресув. Преголемата влага го зголемува исцедокот и создава услови за непријатни мириси, додека пресувата маса зрее бавно и не се разградува рамномерно. Сечкана слама, сув растителен материјал или друга апсорпциска материја може да помогне во впивање на течниот дел.

Кај течните системи покривката мора да биде усогласена со безбедно проветрување. Во затворени простори може да се насоберат опасни гасови, па не треба да се влегува или меша без соодветна процена на ризикот и услови за проветрување.

• Проверувајте дали фолијата или покривот се оштетени и дали водата се одведува надвор од купот.
• Додавајте сув материјал кога масата е премногу влажна.
• Не додавајте вода без потреба, бидејќи таа го зголемува ризикот од исцедок.
• Оставете безбедно проветрување кај затворени и течни системи.

Кога мешањето помага, а кога прави штета

Периодичното мешање или превртување не е задолжително за секој куп. Ако масата е добро формирана, има соодветна влажност и зрее рамномерно, непотребното поместување може да донесе повеќе штета отколку корист.

Мешањето има смисла кога се забележуваат големи разлики меѓу влажните и сувите делови, набивање, недостаток на воздух или нерамномерно зреење. Работата треба да се изврши во суви услови и со мерки за да не се разнесе материјалот и мирисот кон објектите или соседните парцели.

Честото превртување ја изложува масата на воздух и може да ги зголеми загубите на азот, особено ако купот е топол и влажен. Затоа мешањето треба да биде реакција на конкретен проблем, а не автоматска рутина.

• Мешајте само ако има набивање, нерамномерно зреење или премногу влажни делови.
• Избегнувајте мешање пред силен ветер или дожд.
• По интервенцијата повторно проверете ја влагата и стабилноста на купот.
• Кај затворени простории прво обезбедете проветрување и проценете го ризикот од гасови.

Капацитетот мора да го покрие периодот без внесување

Складиштето треба да биде доволно големо за периодите кога почвата е премногу влажна, замрзната, поплавлива или кога внесувањето не се совпаѓа со потребите на културата. Ако просторот е мал, земјоделецот може да биде принуден да расфрла во несоодветен момент или да го остава ѓубривото на привремено и небезбедно место.

Капацитетот зависи од бројот и видот на животните, количината на слама, начинот на собирање, влагата и планираниот период на внесување. Во техничките услови за IPARD III, за цврсто арско ѓубре е наведена можност за складирање од најмалку 24 недели.

Оваа бројка треба да се чита како технички минимум во конкретната програмска рамка. На фарма со поголемо производство на ѓубриво, повеќе слама или подолг период без внесување може да биде потребен поголем капацитет.

• Пресметајте го дневното и сезонското создавање на ѓубриво.
• Вклучете ја количината на слама и течниот дел во проценката.
• Планирајте простор за периоди со дожд, мраз, поплави или несоодветна состојба на почвата.
• Проверете ги условите на актуелниот јавен повик ако инвестицијата се поддржува преку IPARD.

Внесувањето се планира според културата и почвата

Ѓубривото не треба да се расфрла само затоа што има слободен простор во складиштето. Количината треба да се усогласи со културата, очекуваниот принос, претходната култура и резервите на хранливи материи во почвата. Анализата на почвата покажува каде има потреба, а анализата на самото ѓубриво дава посигурна слика за количината на азот и други елементи што се внесуваат.

Преголеми дози може да доведат до натрупување на фосфор и калиум, нарушување на рамнотежата на хранливите материи, засолување или загадување на водите. Кај свежото ѓубриво, достапноста на хранливите материи е различна од онаа кај зрелиот материјал, па истата количина не треба автоматски да се применува во сите услови.

Планот треба да опфати и начинот на внесување. Површински расфрланото ѓубриво што брзо се меша со почвата обично има помали загуби на амонијак отколку маса што долго останува изложена на воздух.

• Направете анализа на почвата пред поголема или редовна примена.
• Користете анализа на ѓубривото ако составот е непознат или многу варира.
• Усогласете ја дозата со потребите на конкретната култура и приносниот потенцијал.
• Водете белешки за количината, датумот, парцелата и културата.

Времето на расфрлање е дел од добрата практика

И правилната доза може да создаде проблем ако се внесе во погрешен момент. Не расфрлајте на почва заситена со вода, пред силен дожд, на поплавлив терен или непосредно покрај канали и водотеци. Во такви услови хранливите материи лесно се движат со површинскиот истек.

По внесувањето, брзото мешање со почвата може да ги намали загубите на амонијак, особено кај материјал оставен на површината. Работата треба да се организира така што ѓубривото да не стои непотребно долго на нивата и да не се создаваат купови на местата каде што водата се задржува.

За секоја парцела треба да се земат предвид наклонот, близината до води, состојбата на почвата, временската прогноза и фазата на културата. Добриот термин е оној што ги намалува истекувањето и испарувањето, а истовремено ја покрива потребата на растението.

• Проверете дали почвата може да прими материјал без создавање истек.
• Избегнувајте расфрлање пред силен дожд или на поплавлив терен.
• Не оставајте купови покрај канали, водотеци и ниски точки.
• Внесете го ѓубривото во почвата што е можно побрзо кога условите го дозволуваат.

Болест кај животните: нема самостојна процена

Компостирањето може да помогне во намалување на дел од патогените, ларвите на муви и семето од плевели, но резултатот зависи од видот на ѓубривото, влагата, проветрувањето и управувањето со купот. Самото стоење во куп не е доволно за да се прогласи материјалот за безбеден.

Ако ѓубривото потекнува од животни со сомнителна или потврдена болест, не треба да се користи по сопствена процена. Потребни се конкретни насоки од ветеринар и агроном, во зависност од болеста, видот на животните, начинот на складирање и намената на земјиштето.

До добивање стручна препорака, материјалот треба да се одвои од останатото ѓубриво и да се спречи негово растурање преку вода, опрема или движење на животни.

• Изолирајте го сомнителниот материјал од останатиот куп.
• Не го внесувајте на нива, пасиште или градина по сопствена одлука.
• Побарајте ветеринарна и агрономска препорака.
• Исчистете ја и контролирајте ја опремата што била во контакт со материјалот.

Практична контрола на фармата и институционалните услови

Една едноставна проверка по секој поголем дожд може навреме да покаже дали има истек од платформата, оштетување на покривката или слевање на чиста вода во купот. Корисно е да се води запис за датумот на складирање, потеклото на ѓубривото, додавањето слама, мешањето и планираната парцела за внесување.

Во Македонија постои рамка за добра земјоделска практика и управување со ѓубривата. Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство ги објавува правилата и прописите, а Државниот инспекторат за земјоделство има надлежности поврзани со добрата практика и зоните чувствителни на нитрати.

Инвестициите во платформи, покриви и системи за ракување со арско ѓубре може да бидат опфатени со IPARD III, Мерка 1. Условите, техничките барања и роковите зависат од конкретниот јавен повик, па пред инвестиција треба да се проверат важечките документи.

• Проверете го складиштето по силен дожд и по период на замрзнување.
• Поправете пукнатини, оштетена фолија и места каде што се задржува вода.
• Чувајте основна евиденција за количини, датуми и парцели.
• Проверете ги актуелните услови ако планирате поддржана инвестиција.

Заклучок

Стајското ѓубриво носи најмногу корист кога се третира како ресурс со план, а не како маса што треба што побрзо да се отстрани. Непропустливата подлога, контролираниот исцедок, покривањето и безбедната локација ги намалуваат загубите на хранливи материи и ризикот за водата и почвата.

Пред внесување, проверете ја зрелоста и влагата, анализирајте ја почвата, усогласете ја количината со културата и изберете период без опасност од истекување. Кај сомнително или потенцијално заразено ѓубриво, одлуката мора да ја дадат ветеринар и агроном.

Најчесто поставувани прашања