Договорено 40, платено 20 денари: зошто откупот на ајварка секоја година завршува со трактори на улица

Откуп на ајварка по договорена цена во Струмичко годинава траеше точно пет дена. Договорот постигнат на 11 август предвидуваше 40 денари за прва класа. Две недели подоцна земјоделците блокираа со трактори и тврдат дека на пунктовите добиваат 20 денари. Ова не е инцидент — тоа е систем што се повторува секоја сезона, и причините се длабоко структурни.

Црвената пиперка куртовска капија, попозната како ајварка, е клучна летна култура за Струмичкиот регион и суровинска основа на македонската конзервна индустрија. Токму затоа откуп на ајварка по фер цена е најосетливото прашање во годината за илјадници семејни фарми — тоа е периодот кога се враќаат парите вложени од февруари наваму. Оваа сезона тој момент се претвори во четиридневни протести, договор кај министерот, па нов протест и блокада.

Откуп на ајварка 2026: хронологија на еден прекршен договор

Настаните се одвиваа во јасен редослед, документиран во изјавите на самите учесници и на надлежното министерство.

Извори: изјави на производителите и на МЗШВ пренесени од МИА, Телма, Канал 77 и СДК.МК, август 2026 година.

Друг производител, Илија Витанов од Добрејци, ја резимира сметката вака: сите влезни трошоци се зголемени — нафта, семенски и репроматеријали — а цената на крајниот производ паѓа. Земјоделецот Џоко Темелков тврди дека во споредба со лани откупните цени се преполовени.

Колку е голем залогот: производство, откуп и извоз во бројки

За да се разбере зошто цената на ајварката подигнува трактори на пат, потребен е контекстот на целиот синџир.

Производство

• Зеленчукот (со компирот) е еден од најважните потсектори во македонското земјоделство: околу 755.000 тони на површина од околу 63.000 хектари, според податоците на Стопанската комора.
• Пиперките учествуваат со околу 15% од површините и околу 17% од производството на зеленчук.
• За куртовска капија, во сезоната 2025 година се очекуваше род од околу 60 до 65 милиони килограми. Производството во Струмичко денес е речиси целосно под пластеници.

Преработка

• Во индустријата за преработка и конзервирање овошје и зеленчук се регистрирани околу 43 фирми со 1.165 стално вработени. Меѓу нив нема ниту едно големо претпријатие — доминираат микро и мали фирми.
• Индустријата откупува во просек околу 70–75 илјади тони суровина годишно, а црвената пиперка е најважната суровина.
• Околу 80% од производството се извезува, а ајварот и лутеницата се најзастапени со околу 24% од извозот на преработки.

Зошто откупот на ајварка секоја година завршува исто

Проблемот не е во еден лош откупувач или во една лоша година. Станува збор за неколку структурни фактори што се преклопуваат.

1. Класификацијата е во рацете на купувачот

Ова е најчестата забелешка на теренот. Земјоделецот доаѓа со полна приколка, а класата — прва, прва-втора, индустриска или шкарт — ја утврдува пунктот. Нема независна методологија, нема арбитража, нема втор мерач.

Ефектот е директен: и кога цената по класи е договорена, доволно е родот масовно да се спушти една класа подолу за да падне ефективната исплата. Договорените 40 денари остануваат само на хартија ако пиперката се впише како индустриска по 30 или како шкарт по 15.

2. Договорот кај министерот не е правно обврзувачки

Договорот од 11 август е џентлменски — постигнат со посредство на државата, но без правна сила. Тоа го признава и самиот министер.

Оттука произлегува и апсурдот: договорот се прекршува, а Државниот инспекторат за земјоделство — кој според министерот е секојдневно на терен и ги проверува условите за откуп, јавното истакнување на цените, класификацијата, исправноста на вагите и уредноста на документацијата — не констатирал неправилности. Инспекторатот може да казни за неистакната цена или за неисправна вага. Не може да казни за тоа што приватна фирма плаќа помалку отколку што ветила.

3. Пиперката не може да чека

Ајварката е технолошки зрел, лесно расиплив производ. Од берба до предавање имаат смисла часови, не денови. Кај преработувачите пак постои хроничен недостиг на капацитети за ладење и складирање. Ниту едната страна не може да складира — но само земјоделецот го носи ризикот од расипување. Тоа е преговарачка позиција во која „не“ практично не постои како опција.

4. Многу продавачи, малку купувачи

Од едната страна има илјадници индивидуални стопанства кои настапуваат поединечно. Од другата страна има ограничен број откупни пунктови и преработувачки капацитети во регионот. Тоа е класична асиметрија на преговарачка моќ. Здружувањето преку земјоделски задруги и организации на производители во Македонија останува слабо развиено, па колективно преговарање практично нема.

5. Ниска додадена вредност во извозот

Македонските преработувачи главно извезуваат стандардни производи со ниска додадена вредност. Кога извозната цена на теглата е притисната, притисокот се пренесува надолу — до суровината. Земјоделецот е последната алка и ја апсорбира разликата.

6. Ножиците на трошоците се отвораат

Ова не е субјективен впечаток на земјоделците, туку официјална статистика. Според Државниот завод за статистика, во јули 2026 година во однос на истиот период претходната година, цените во земјоделството се зголемени за 4,1% кај инпутот, а намалени за 5,5% кај аутпутот. Едноставно кажано: производството поскапува, а производот поевтинува.

Сметката: колку значи разликата од 20 денари

Разликата меѓу договорените 40 и исплатените 20 денари звучи апстрактно додека не се стави на хектар.

Ориентациска пресметка на бруто приход (цена × принос), без одбиени трошоци и без субвенции. Внесете свои реални приноси.

При принос од 40 тони по хектар, разликата меѓу 40 и 20 денари изнесува 800.000 денари по хектар — околу 13.000 евра. Тоа не е маржа. Тоа е разликата меѓу профитабилна и загубена година.

Што вели државата и што реално може да направи

Позицијата на МЗШВ е доследна и, во постојната законска рамка, во голема мера точна: цената ја определува пазарот, а државата е медијатор и контролор на процедурата, не на цената. Она што министерството го прави моментално:

• Посредување и организирање средби меѓу производителите, регистрираните откупувачи и преработувачите, вклучително со Македонската асоцијација на преработувачи.
• Секојдневни контроли на откупните пунктови преку Државниот инспекторат за земјоделство — услови за откуп, јавно истакнати цени, класификација, исправност на мерните инструменти, уредност на документацијата.
• Најава за дополнителни проверки кај откупувачите и преработувачите по протестот од 25 август.

Најважната најава, сепак, се однесува на есента:

Најавени се и измени во законските и подзаконските акти во три насоки: вистинска класификација на пиперката според методологија, рокови за исплата на предаденото во откупните центри и преработувачките капацитети, и улога на здруженијата во одржливоста на цените.

Што може да се направи: осум решенија

Разговорот за откуп на ајварка секоја година се врти околу цената за оваа недела. Решенијата, меѓутоа, се наоѓаат во делови од системот што не се уредуваат во август. Откуп на ајварка без писмен договор, без методологија и без рок на исплата ќе завршува исто и следната година.

Краткорочно — до крајот на оваа сезона

1. Официјална, објавена методологија за класификација. Пишани, мерливи критериуми (боја, калибар, оштетувања, процент отпад), јавно истакнати на секој пункт. Без ова, секоја договорена цена е декоративна.
2. Право на повторно мерење и арбитража. Ако земјоделецот не се согласи со утврдената класа, да има право на увид, второ мерење и записник — на лице место, истиот ден.
3. Задолжителна писмена приемница со класа, количина, цена и рок на исплата при секое предавање. Приемницата е единствениот доказ што подоцна вреди пред инспекција или суд.

Среднорочно — до следната сезона

4. Договорно производство пред сеидба. Договор потпишан во февруари–март со дефинирана количина, минимална цена и рок на исплата. Ова е и препорака што ја даваат агрономските служби со децении: производството на куртовска капија да се организира исклучиво врз база на однапред склучени договори со преработувачките капацитети.
5. Примена на Законот за забрана на нефер трговски практики. Законот е на сила од 2024 година, ги опфаќа сите учесници во синџирот — производители, откупувачи, преработувачи и трговци — и ја пропишува писмената форма на договорот како задолжителна. Надзорот и прекршочната постапка се во надлежност на Комисијата за заштита на конкуренцијата. Овој инструмент постои, но во откупот на ајварка практично не се користи.
6. Банкарска гаранција или депозит за откупувачите. Модел веќе дискутиран за откупот на винско грозје: регистриран откупувач кој сака да работи во сезоната да обезбеди инструмент за наплата, за да не се случува неисплата или еднострано намалување на цената по предавањето.

Долгорочно — единственото трајно решение

7. Организации на производители со реална преговарачка моќ. Додека илјадници стопанства преговараат поединечно, исходот е предвидлив. Организација што настапува со 5.000 или 10.000 тони договорена количина преговара за цена, за рок и за класификација — не моли.
8. Поместување нагоре по синџирот на вредност. Складишни и разладни капацитети во сопственост на задругите, сопствени линии за печење и лупење, заштитени ознаки за потекло, брендиран извоз. Секој чекор нагоре одзема еден степен зависност од тоа што ќе одлучи пунктот тој ден.

Што може да направи производителот веднаш

• Барајте приемница за секое предавање — со дата, количина, утврдена класа, цена и рок на исплата. Усниот договор не е доказ.
• Фотографирајте го родот пред товарење. Ако подоцна се спори класата, фотографија со дата е аргумент.
• Проверете ја истакнатата цена на пунктот. Јавното истакнување на откупните цени е обврска што ја контролира Државниот инспекторат за земјоделство — пријавете отстапување.
• Не берете сè одеднаш. Кога целиот регион истовремено истура количини на пунктовите, цената паѓа сама по себе.
• Здружувајте се дури и неформално. Десет соседи што настапуваат заедно со една количина имаат поинаков разговор од десет соседи што одат поединечно.
• Проверете ги правата од Програмата за финансиска поддршка за градинарски култури предадени во преработувачки капацитети во Агенцијата за финансиска поддршка во земјоделството и руралниот развој.

Заклучок

Откупот на ајварка во 2026 година го покажа истиот образец како и претходните години, но во поостра форма: договор постигнат под притисок на протест, почитуван неколку дена, па напуштен. Целата конструкција почива на добра волја на страната што има целата преговарачка моќ.

Постојат две сериозни точки на надеж. Првата е дека државата за првпат отворено најавува утврдување на минимални производствени цени и методологија за класификација — токму двете места каде системот пука. Втората е дека законската рамка против нефер трговски практики веќе постои и чека да биде употребена.

Но ниту едно од овие решенија нема да ја врати цената на 40 денари оваа недела. Тоа е и најтешката порака од Струмица: проблемот со откуп на ајварка не се решава во август. Се решава во октомври, февруари и март — или воопшто не се решава.

Најчесто поставувани прашања