„Јас едноставно бев никој“: сведоштвата и бројките што ја разоткриваат срамната швајцарска историја на договорните деца

Во првиот текст пишувавме за швајцарските договорни деца — децата што властите ги одземаа од семејствата и ги предаваа на земјоделците како евтина работна рака. Тогаш можеше да звучи како далечна, преувеличена приказна. Затоа овој пат не се потпираме на гласини, туку на документите на самата швајцарска држава. И она што пишува таму е уште поодвратно отколку што мислевме.

Прашањето што не остава на мира е едно: како е можно една богата, уредна, „цивилизирана“ земја во срцето на Европа да дозволи ова да трае сè до 1981 година? Не среден век. Не војна. Мирна Швајцарија, во времето кога веќе се летало во вселената. Кога ќе ги прочитате бројките и имињата подолу, ќе разберете зошто ова буди чист револт.

Бројки што ги признава самата швајцарска држава

Ова не се проценки на новинари или активисти. Ова се официјални податоци од швајцарските државни институции — оние истите што со децении молчеа, а денес мораат да признаат.

Важно е да се биде прецизен: бројката од 60.000 се однесува конкретно на т.н. „административни сместувања“ во затворени установи. Кога ќе се сметаат сите форми на присилни мерки и сместувања на деца надвор од семејството, швајцарската влада признава дека станува збор за над 100.000 деца и возрасни до 1981 година (Извор: соопштение на Сојузниот совет, февруари 2025). Меѓу нив се и договорните деца — оние што завршуваа на фармите.

Едно име, една судбина: сведоштвото на Х.П.

Зад секоја бројка стои човек. Во завршниот извештај на УЕК (том 5), државните истражувачи запишале десетици лични сведоштва. Едно од нив е на човек означен со иницијалите Х.П. — заради заштита на приватноста, комисијата ги анонимизирала имињата.

Х.П. бил дете од јенишко потекло — традиционалните номади што швајцарските власти ги сметаа за „проблематични“. Го одзеле од мајка му кога имал само 14 дена. Пораснал во дом, а веднаш по завршувањето на училиштето бил испратен да работи кај земјоделец, зашто бил ставен под старателство уште како бебе. Не затоа што нешто згрешил. Едноставно затоа што се родил во „погрешно“ семејство.

Х.П. не е осамен случај. Според истиот извештај, тој бил едно од околу 600 јенишки деца што организацијата „Про Јувентуте“, преку злогласната акција „Деца на друмот“, ги одзела од родителите меѓу 1926 и 1973 година — акција што швајцарската држава денес официјално ја осудува.

Децата како бесплатна работна рака

Друго сведоштво во истиот извештај е на човек означен како С.З. — вонбрачен син на затвореник, за кого во општеството немаше место. Кога го прашале како се чувствувал, тој одговорил со реченица што кажува сè:

С.З. по шесто одделение морал „да се најми како помошник“. А сето она што го заработувал — до последен франк — морал да му го предава на очувот. Потоа бил испратен да работи кај земјоделци, а на крајот, со етикетата „оштетен од средината“, завршил во установа. Ова е суштината на целиот систем: детето не било гледано како дете, туку како чифт раце што работат бесплатно.

Од зори до мрак: што работеа договорните деца на нивите и во шталите

За читателите на еден земјоделски портал, ова е делот што најмногу боли. Зашто договорните деца не завршуваа во канцеларии — тие завршуваа токму таму каде што секој од нас знае колку е тежок трудот: на нивата, во шталата, на пасиштето. Само што за нив немаше ни надница, ни одмор, ни детство.

Според документираните сведоштва собрани во официјалната обработка (УЕК и придружните истражувања), децата на фармите ги заменуваа платените слуги и аргати. Малите семејни стопанства, особено оние по ридовите и планините, честопати не можеа да опстанат без нив — а сместувачкото семејство сепак ги земаше парите од старателските власти. Со други зборови: детето беше и бесплатна работна рака, и извор на приход.

Еден типичен ден на договорно дете

Од истите сведоштва се гледа како изгледаше секојдневието. Се стануваше пред зори, често во четири-пет наутро. Прво в штала — да се исчисти ѓубрето зад дваесетина крави, да се измолзе, да се однесе млекото до млекарницата. Дури потоа, ако останеше нешто, парче тврд леб за појадок.

Потоа доаѓаше работата на отворено, онаа што секој наш земјоделец добро ја познава:

• орање и подготовка на нивата — детето впрегнуваше коњ пред плугот;
• плевење меѓу компирите и во градината, со голи раце по цел ден;
• косење и прибирање сено — на фарми без машини, сеното се носеше на грб;
• напасување и чување на добитокот;
• цепење и носење дрва, хранење на живината, чистење на дворот.

Се работеше шест дена во неделата, а во летните месеци и по дванаесет до четиринаесет часа дневно. „Полесно“ беше само зиме, кога има помалку работа на нивата. Многу деца од пролет до есен — токму во најгорливата земјоделска сезона — воопшто не одеа на училиште. Дури и надарените ученици честопати немаа право да продолжат школување; работата на стопанството секогаш беше на прво место.

Ни име, ни место на трпезата

Понижувањето не запираше на работата. Многу договорни деца немаа право да седнат на иста трпеза со семејството. Јадеа помалку и полошо — понекогаш стар или расипан леб. Спиеја таму каде што ќе се најдеше место: на таван, во визба или во шталата, врз слама. Во многу домови децата не ги викаа ни по име — едноставно беа „наемно момче“ или „наемно девојче“.

А државата речиси и да не гледаше. Речиси немаше никаква контрола врз тоа што се случува зад вратите на овие фарми — првата посериозна сојузна регулатива за згрижувачките деца дојде дури кон крајот на седумдесеттите години. Реченицата што многу деца ја слушаа со години, наместо охрабрување, беше сурова:

Замислете дете од седум-осум години, само, на туѓа фарма, да го слуша ова секој ден. Тоа не е тешко детство — тоа е ограбено детство.

Насилство и молк што траеше до 1981 година

Она што најмногу згрозува не е само експлоатацијата, туку молкот. Во својот извештај, УЕК јасно документира дека сместувањето на децата надвор од семејството — без разлика дали во дом, кај фамилија или преку „наемство“ кај земјоделец — редовно било проследено со физичко и сексуално насилство, лишување од образование и запоставеност.

А целата заедница гледаше настрана. Свештеникот, учителот, соседите — сите знаеја или насетуваа. Учител што ќе пријавеше насилство ризикуваше да остане без работа. Многу од овие деца, како возрасни, никогаш никому не му кажаа низ што поминале. Според УЕК, дел од нив и денес живеат со тешки последици — телесни, психички и финансиски.

Извинувања — но предоцна за многумина

Швајцарија на крајот беше принудена да се соочи со своето минато. Еве што направи државата, повторно според официјалните извори:

• Во 2010 година, министерката Евелин Видмер-Шлумпф се извини на административно сместените лица. Во 2013 година, министерката Симонета Сомаруга се извини на сите жртви, на официјална комеморација во Берн на 11 април. (Извор: Федерална канцеларија за правда, bj.admin.ch)
• Со законот во сила од 1 април 2017, воведен е солидарен придонес од 25.000 франци по жртва, со вкупен фонд од 300 милиони франци. (Извор: Федерална канцеларија за правда)
• До 4 јули 2017 биле поднесени 2.536 барања, а до 1 октомври истата година — 3.352 барања. (Извор: соопштение на владата, news.admin.ch, и Федерална канцеларија за правда)
• Првичниот рок (31 март 2018) подоцна беше укинат целосно — жртвите денес можат да поднесат барање без временско ограничување. (Извор: Федерална канцеларија за правда)

Но да бидеме искрени: 25.000 франци не враќаат изгубено детство. Не ги враќаат годините на туѓа нива, ниту скршените животи. Тие се признание — не поправка.

Кои се всушност Енишите и Синтите?

Кога зборуваме за Х.П. и за илјадниците одземени деца, важно е да разбереме за кого станува збор. Енишите и Синтите се две посебни европски етнички заедници што со векови живеат и во Швајцарија. Честопати сите заедно погрешно се нарекуваат „Роми“ или „чергари“ — но тоа не е точно.

• Ениши — стара европска заедница, особено присутна во Швајцарија, Германија, Австрија и Франција. Имаат сопствен јазик, енишкиот, кој е заснован главно на германски, со зборови преземени од други јазици. Енишите не се исто што и Ромите.
• Синти — посебна, сродна гранка на ромскиот народ, историски населена во германското говорно подрачје и Централна Европа. Во Франција честопати се нарекуваат Мануш.

Дел од нив традиционално патувале со каравани и се занимавале со трговија, поправки, занаети, музика и сезонска работа. Но тоа не значи дека сите биле или денес се номади. Најголемиот дел живеат постојано во куќи и станови, работат, плаќаат даноци и се швајцарски државјани. Само мал дел сè уште води делумно патувачки живот. Швајцарија официјално ги признава Енишите и долгогодишно населените Синти како национално малцинство (Извор: Швајцарски федерален завод за статистика, bfs.admin.ch).

И денес двете заедници се дел од швајцарското општество, но сè уште се соочуваат со предрасуди и со недостиг на места за оние што сакаат да го продолжат патувачкиот начин на живот. Самите швајцарски власти признаваат дека нивната историја треба подобро да се изучува и дека дискриминацијата мора да се спречува — а признавањето на неправдата од 2025 година е дел токму од тој процес.

„Злосторство против човештвото“

А во февруари 2025 година дојде и најсилното признание досега. Швајцарскиот Сојузен совет за прв пат официјално прогласи дека присилното одземање деца од јенишката и синти заедницата претставува злосторство против човештвото, потврдувајќи го извинувањето од 2013 година (Извор: соопштение на Сојузниот совет, февруари 2025).

Со други зборови — самата држава денес го нарекува со вистинското име она што со децении го криеше.

Зошто ова треба да го знаеме и ние

Не го раскажуваме ова за да фрламе кал врз една земја. Го раскажуваме затоа што поуката е универзална и особено важна за секое село, вклучително и нашето.

Кога евтината работна рака ќе стане поважна од човекот, злоупотребата станува само прашање на време. Најранливите — децата, сиромашните, оние без глас — секогаш ја плаќаат цената кога заедницата ќе одлучи да не гледа. Затоа секое дете и секој работник на секоја фарма заслужува пред сè да биде третиран како човек. Тоа е единствената вистинска граница помеѓу трудот и експлоатацијата.