Пред четириесет години Македонија хранеше цел југословенски пазар — со домати, пиперки, јајца и јагнешко. Денес обработливото земјиште во Македонија е смалено за една четвртина, скоро половина од нивите мируваат необработени, наводнувањето работи на околу 17% од капацитетот, а на тезгите сè повеќе владее увозот. И најгорчливото: земјата — таа не исчезна никаде. Ние престанавме да ја работиме.

Југославија: што навистина изгубивме

Да си ги кажеме работите отворено. Во времето што денес радо го нарекуваме „лошиот социјализам”, македонското земјоделство беше стратешка гранка со гарантиран пазар од дваесетина милиони потрошувачи. Од македонските ниви се хранеа граѓани низ цела поранешна Југославија. Доматот, пиперката и гравот беа извозен бренд. Живинарството снабдуваше значаен дел од југословенскиот пазар со јајца. Македонското јагне беше име на странските тезги.

Зад тоа не стоеше носталгија, туку инфраструктура: големите наводнувачки системи Тиквеш, Стрежево и Брегалница работеа, задругите и комбинатите организираа производство и откуп, а земјоделецот знаеше дека тоа што ќе го произведе — ќе го продаде. Спореди го тоа со денешната слика:

Ова не е политичка изјава, туку евиденција. Она што претходната генерација го изгради за децении, ние го оставивме да зарѓа за неполни триесет и пет години.

Каде е денес обработливото земјиште во Македонија

Бројките зборуваат појасно од секоја емоција. Ова е сликата на обработливото земјиште во Македонија од осамостојувањето наваму, според податоци од Државниот завод за статистика и националните стратешки документи:

Обрати внимание на прекршницата. Обработливото земјиште падна за околу една четвртина. Но вистинскиот удар е втората бројка: од тие 504.000 хектари ораници, денес се сеат само околу половина. Над 240.000 хектари способна за обработка земја едноставно мирува — обраснува, се дели на ситни парцели или чека сопственик што нема да се врати од странство. Државниот завод за статистика за 2024 година регистрира 506.586 хектари обработлива површина, што само ја потврдува големината на неискористениот потенцијал.

Хидросистемите: проектирани за 120.000, работат на 17%

Ако постои еден податок што ја кажува целата приказна, тоа е наводнувањето. Мрежата канали и акумулации наследена од претходниот систем е проектирана да наводнува околу 120.000 хектари. Реалноста денес е под 20.000 хектари — нешто над шеснаесет отсто од капацитетот.

Парадоксот е горчлив: Македонија генерално не страда од недостиг на вода. Проблемот е што водата не стигнува до нивата, зашто инфраструктурата што требало да ја носи — се распадна.

Од извозник до увозник на сопствената трпеза

Најпонижувачкиот дел од приказната е овој. Земја што хранеше регион денес троши стотици милиони за увоз на производи што традиционално сама ги произведувала — домат, пиперка, грав, разни градинарски и сточарски производи. Дел од тие увезени производи завршуваат токму таму каде некогаш доминиравме со домашно. Бројот на добиток е сериозно намален, особено во говедарството и овчарството — потсектори што беа македонски бренд.

И покрај повеќе од 1,5 милијарда евра државни субвенции влезени во секторот од 2007 година наваму, реалното производство едвај помрднало. Тоа отвора тешко, но неопходно прашање: дали парите одат таму каде што реално се создава производство, или само го одржуваат статус кво.

Зошто нивите пустеат

Причините не се една, туку сплет што со години се засилуваат меѓусебно:

1. Напуштање и иселување. Селата се празнат, младите заминуваат, а земјата останува без раце што ќе ја обработуваат.
2. Расцепканост на парцелите. Над 60% од стопанствата обработуваат помалку од еден хектар. На толку ситни парцели механизацијата и наводнувањето се неисплатливи.
3. Нефункционално наводнување. Без сигурна вода, интензивното производство се повлекува само по себе.
4. Несигурен пласман и цени. Кога откупот е неизвесен, а цената често под трошокот, земјоделецот престанува да сее.
5. Увозна конкуренција. Евтин увоз ги притиска домашните производи токму на пазарите каде некогаш бевме први.

Земјата не исчезна — престанавме да ја користиме

Ова е сржта на целата тема, и добрата вест истовремено. Кога ќе се тргне и носталгијата и паниката, останува гола вистина: вкупното земјоделско земјиште е сè уште тука. Речиси половина од територијата на државата е земјоделски фонд. Не потона земјата во море, ниту ја проголта бетон во такви размери.

Она што се урна е користењето — обработливата основа се смали, засеаноста се преполови, наводнувањето колабира, сточарството се преполови. А тоа што постои може повторно да се активира — за разлика од земја што физички ја нема. Ресурсот чека. Недостасуваат вода, окрупнување и сигурност за производителот.

Што може да се направи

• ✔ Враќање на водата. Рехабилитацијата на постојните хидросистеми е поевтина и побрза од секоја нова брана, а веднаш удвојува вредност на низинската нива.
• ✔ Окрупнување (консолидација). Спојување на ситните парцели во целини што се исплатливи за механизација и наводнување.
• ✔ Активирање на необработеното. Долгорочен закуп на државното и приватното запуштено земјиште кон оние што сакаат да работат.
• ✔ Сигурен пласман. Договорено производство и функционален откуп што му даваат на земјоделецот причина да сее.
• ✔ Насочени субвенции. Поддршка врзана за реално производство, а не за одржување на состојбата.

Заклучок

Приказната за македонското земјоделство не е приказна за земја што исчезнала — туку за земја што ја оставивме да пустее. Вкупниот фонд е сè уште тука, речиси недопрен. Она што се сруши е употребата: помалку сееме, послабо наводнуваме, помалку одгледуваме, а од извозник станавме увозник на сопствената трпеза. Претходниот систем ни остави инфраструктура; ние ѝ дозволивме да зарѓа. Добрата вест е што решението не бара чудо, туку одлука — да се врати водата, да се окрупнат нивите и да му се даде на производителот сигурност дека има зошто да сее. Ресурсот чека. Прашањето е дали ќе го активираме пред да ја изгубиме и последната генерација што знае да ја работи земјата.