Додека ние увезуваме сирење со милиони, во соседството земјоделците не чекаат никого — се здружија и со сопствени пари градат фабрика за преработка на млеко. Приказната е блиску до нас и вреди да се прочита до крај, зашто истиот пат може да го одат и македонските сточари.

Здружувањето на сточарите одеднаш престанува да биде теоретска приказна кога ќе видите дека соседите веќе тргнале со лопата и бетон. Во Прњавор, во Република Српска, група млекари удружија сили и почнаа сами да градат погон за преработка на млеко — без да чекаат некој друг да им ја реши иднината.

Што всушност се случи во соседството?

Млекарите во Прњавор со сопствени средства градат објект за преработка од околу 2.000 квадратни метри. Во првата фаза, фабриката треба да преработува помеѓу 5.000 и 6.000 литри млеко дневно, а производството е насочено кон домашни сирења и кајмак. Целта е јасна: традиционалните домашни производи да се вратат на полиците, а вредноста од млекото да остане кај оние што го произведуваат.

Преработката е клучниот збор. Кога литар сурово млеко ќе стане сирење или кајмак, неговата вредност се удвојува или утројува. Токму таа додадена вредност досега им бегаше на фармерите и завршуваше кај трговците и увозниците.

Иницијативата ја води Здружението на млекари, а земјоделците отворено признаваат дека без поддршка од институциите тешко ќе ја завршат инвестицијата. Поради нови правила оваа година останале без можност за поттик за вложувања во преработка, па паралелно бараат и побрза исплата на премиите. Проблемот им се влошува со пад на откупната цена на млекото, раст на трошоците и суша што ги намали приносите на ливадите и пасиштата.

Зошто здружувањето на сточарите е важна лекција за Македонија?

Затоа што нашата слика е речиси идентична. И кај нас млечните фарми се ситни и распарчени, откупната цена ја диктираат неколку големи млекарници, а на пазарите сè повеќе се гледа увозно сирење и кашкавал. Македонскиот сточар најчесто продава сурово млеко по цена што едвај ги покрива трошоците, додека вистинската заработка од преработката оди кај некој друг.

Приказната од Прњавор покажува дека излезот не е во поединечно жалење, туку во заедничко дејствување. Никој нема да го спаси малиот фармер ако тој прв не се обедини со соседите што го делат истиот проблем.

Што треба да направат македонските сточари ако се здружат?

Здружувањето само по себе не значи ништо ако нема јасен план. Еве конкретни чекори што би имале смисла во македонски услови:

1. Легална форма пред сè. Формирајте земјоделска задруга или здружение со статут, јасни правила за членство, влогови и одлучување. Без уредена структура, заедничката работа брзо се распаѓа.
2. Заеднички откуп и ладење на млекото. Колективни расладни центри и лактофризери го чуваат квалитетот и ви даваат преговарачка сила — продавате поголема количина стандардизирано млеко, не секој за себе.
3. Мала заедничка преработка. Токму тука е парата. Заеднички погон за бело сирење, кашкавал, урда или биено сирење ја задржува додадената вредност кај сточарите, а не кај трговецот.
4. Заедничко преговарање за цената. Кога преговара едно здружение со стотици грла зад себе, откупувачот слуша поинаку отколку кога доаѓа осамен фармер со неколку крави.
5. Заедничка набавка. Сточна храна, ветеринарни услуги, опрема и семе се многу поевтини кога се купуваат на големо за целата задруга.
6. Бренд и заштитено потекло. Македонското биено сирење и кашкавалот имаат приказна и традиција. Заеднички бренд со заштитено географско потекло вреди повеќе од анонимен производ.
7. Заеднички пристап до ИПАРД и субвенции. Групните проекти се посилни, поголеми и поконкурентни при аплицирање за средства отколку десетина ситни поединечни барања.
8. Директна продажба, без непотребни посредници. Зелени пазари, ресторани, продавници за здрава храна и онлајн продажба ја враќаат маржата таму каде што ѝ е местото — кај производителот.

Заклучок: почеток од мал чекор

Соседите не почнаа со огромна фабрика, туку со одлука да работат заедно и со погон што преработува 5.000 литри дневно. Тоа е доволно за почеток. Македонските сточари ги имаат кравите, млекото и вековната традиција во сирењето — им недостига само здружувањето и храброста да го направат првиот чекор. Кога тоа ќе се случи, парите од сирењето ќе останат дома, а не в туѓ џеб.