Анализа • Рурален развој

37 општини во Македонија немаат ниту еден град

320.088 жители, 673 села и ниту еден градски центар — ова е другата половина од земјата.

Општини без град во Македонија има 37. Тоа значи дека во нив нема ниту едно населено место со статус на град — нема главна улица, нема градски пазар, нема гимназија во центарот. Има само села. И во тие 37 општини живеат 320.088 луѓе.

Бројката произлегува од Законот за територијална организација на локалната самоуправа, во кој за секоја општина поименично се набројани нејзините населени места. Од вкупно 80 општини, само 33 имаат сопствен град. Десет општини се дел од Град Скопје. Останатите 37 се составени исклучиво од села.

Ако Град Скопје се извади од сметката, останува уште поостра слика: од 70-те општини надвор од главниот град, повеќе од половина немаат ниту еден град.

37општини без ниту еден град

673села во нив (38,6% од сите)

320.088жители (17,4% од земјата)

43,0%празни станови (просек 36,6%)

Кои се општините без град

Списокот ги опфаќа сите региони. Во Полошкиот тоа се Боговиње, Брвеница, Врапчиште, Желино, Јегуновце, Теарце, Маврово и Ростуше и Центар Жупа. Во Скопскиот — Арачиново, Зелениково, Илинден, Петровец, Сопиште, Студеничани и Чучер-Сандево. Во Југоисточниот — Босилово, Василево, Ново Село, Конче и Дојран. Во Пелагонискиот — Новаци, Могила, Долнени, Кривогаштани и Пласница. Во Вардарскиот — Чашка, Градско, Росоман, Лозово и Зрновци. Во Источниот — Карбинци и Чешиново-Облешево. Во Североисточниот — Старо Нагоричане и Ранковце. Во Југозападниот — Дебрца и Вевчани. И тука е и Липково во Кумановско.

Табелата подолу ги прикажува сите 37, подредени според тоа колку жители во просек има едно село во општината. Токму таа колона ја кажува вистинската приказна.

#	Општина	Села	Жители	Жители по село	% празни станови
1	Новаци	41	2.648	65	43,4%
2	Старо Нагоричане	39	3.501	90	65,9%
3	Карбинци	29	3.420	118	49,4%
4	Маврово и Ростуше	42	5.042	120	72,3%
5	Дебрца	30	3.719	124	71,2%
6	Центар Жупа	23	3.720	162	55,9%
7	Чашка	42	7.942	189	58,3%
8	Ранковце	18	3.465	192	58,4%
9	Конче	14	2.725	195	28,1%
10	Градско	16	3.233	202	34,6%
11	Лозово	11	2.264	206	37,0%
12	Могила	23	5.283	230	44,3%
13	Дојран	13	3.084	237	68,3%
14	Зелениково	14	3.361	240	43,5%
15	Долнени	37	13.126	355	38,3%
16	Росоман	10	3.796	380	26,1%
17	Чешиново-Облешево	14	5.471	391	40,3%
18	Кривогаштани	13	5.167	397	37,1%
19	Ново Село	16	6.972	436	57,9%
20	Сопиште	13	6.713	516	60,4%
21	Јегуновце	17	8.895	523	33,1%
22	Петровец	16	9.150	572	42,6%
23	Василево	18	10.552	586	28,5%
24	Зрновци	3	2.086	695	50,4%
25	Босилово	16	11.508	719	40,1%
26	Чучер-Сандево	12	9.200	767	43,4%
27	Липково	22	22.308	1.014	35,9%
28	Желино	18	18.988	1.055	38,0%
29	Пласница	4	4.222	1.056	40,7%
30	Студеничани	19	21.970	1.156	31,2%
31	Врапчиште	15	19.842	1.323	36,3%
32	Теарце	13	17.694	1.361	38,9%
33	Брвеница	10	13.645	1.364	31,0%
34	Илинден	12	17.435	1.453	23,4%
35	Боговиње	15	22.906	1.527	31,0%
36	Вевчани	1	2.359	2.359	36,6%
37	Арачиново	4	12.676	3.169	20,5%

Села: според Законот за територијална организација. Население и станови: Попис 2021, Државен завод за статистика. Колоната „жители по село“ е пресметка на редакцијата.

Новаци: 41 село, а во просек по 65 жители во секое

Најизразитиот случај е општина Новаци во Пелагонија. Има 41 село — повеќе од Гостивар, повеќе од Крива Паланка, повеќе од Валандово. А вкупното население е 2.648 жители. Кога ќе се подели, на едно село доаѓаат по 65 луѓе.

Веднаш зад неа е Старо Нагоричане со 39 села и 3.501 жител — по 90 луѓе на село. Следат Карбинци со 118, Маврово и Ростуше со 120 и Дебрца со 124 жители по село.

Во девет од овие 37 општини просечното село има под 200 жители. Во четиринаесет — под 300.

Во Новаци, Старо Нагоричане, Карбинци, Маврово и Ростуше и Дебрца заедно има 181 село. Во нив живеат вкупно 18.330 луѓе — помалку отколку во општина Желино, која има само 18 села.

Другиот крај: општини со над 20.000 жители, а без град

Немаат сите општини без град проблем со празни села. Токму спротивното — неколку од нив се меѓу најнаселените во земјата.

Боговиње — 22.906 жители во 15 села
Липково — 22.308 жители во 22 села
Студеничани — 21.970 жители во 19 села
Врапчиште — 19.842 жители во 15 села
Желино — 18.988 жители во 18 села
Теарце — 17.694 жители во 13 села
Илинден — 17.435 жители во 12 села

За споредба: општина Боговиње има повеќе жители од општините Крива Паланка, Неготино, Дебар, Свети Николе, Виница, Ресен, Делчево и Пробиштип — а сите тие имаат свој град. Општина Арачиново пак се состои од само четири села во кои живеат 12.676 луѓе — во просек по 3.169 жители на едно населено место, што е повеќе отколку што имаат некои цели општини.

Зошто ова е важно за земјоделството

Овие 37 општини држат само 17,4 отсто од населението, но во нив се 38,6 отсто од сите села во Македонија. Скоро четири од десет македонски села се наоѓаат во општина што нема ниту еден град. Тоа не е административен детаљ — тоа директно се одразува на секојдневието на земјоделецот.

Нема каде да се продаде. Градот значи зелен пазар, откупен пункт, ладилник, млекара, кланица. Во општина без град, најблискиот пласман е на 20 или 40 километри — и таму цената ја диктира откупувачот, не производителот.
Помал буџет, полоши патишта. Дел од приходите на општините се распределуваат според бројот на жители. Општина со 2.648 или 3.420 жители тешко може да финансира асфалт до нива, водовод или систем за наводнување.
Административниот капацитет е тесно грло. Најмалите општини имаат по неколку вработени во целата администрација. Подготовката на проект за ИПАРД, урбанистички план за стопански двор или градежна дозвола за фарма таму трае подолго.
Домаќинствата се поголеми. Во овие 37 општини просечното домаќинство има 3,49 членови, наспроти 3,07 на ниво на држава. Тоа значи повеќе раце по семејство — и посилна економска зависност од земјиштето.
Станбениот фонд се празни побрзо. Кај нив 43 отсто од становите се ненаселени, наспроти 36,6 отсто на државно ниво. Во Маврово и Ростуше, Дебрца, Дојран и Старо Нагоричане тоа е над две третини.

Како се дефинира град: според Законот за територијална организација, град е населено место со повеќе од 3.000 жители, со развиена структура на дејности и со над 51 отсто вработени вон примарните дејности. Село е населено место со еднофункционално значење, чиј атар има аграрна физиономија. Затоа Арачиново, иако има 12.676 жители, законски останува село.

Што бара оваа бројка

Кога се креираат мерки за рурален развој, стандардниот критериум е големина на стопанството или тип на производство. Овие податоци укажуваат дека постои и втор, поинаков критериум што ретко се користи: дали општината воопшто има градски центар. Општина со 41 село и 2.648 жители нема иста појдовна позиција како општина со 15 села и 22.906 жители, иако формално и двете се третираат како рурални.

За практичниот дел — ако планирате инвестиција во некоја од овие општини, три работи вредат повеќе од секоја бројка во табелата: колку е оддалечен најблискиот откупен пункт или пазар, дали општината има подготвен урбанистички план за стопанска намена, и колку луѓе реално може да ангажирате во сезона. Одговорот на трите прашања се добива со едно попладне во општинската зграда — и вреди повеќе од која било анализа.

Најчесто поставувани прашања

Колку општини во Македонија немаат ниту еден град? +−

Триесет и седум од вкупно 80 општини. Триесет и три општини имаат сопствен град, а десет се дел од Град Скопје како посебна единица на локална самоуправа.

Која општина без град има најмногу села? +−

Маврово и Ростуше и Чашка, со по 42 села. Веднаш по нив се Новаци со 41 и Старо Нагоричане со 39 села.

Која општина има најмалку жители по село? +−

Новаци — 41 село и 2.648 жители, што е во просек 65 луѓе на едно село. Следат Старо Нагоричане со 90 и Карбинци со 118 жители по село.

Која е најнаселената општина без град? +−

Боговиње со 22.906 жители, потоа Липково со 22.308 и Студеничани со 21.970 жители. Сите три имаат повеќе жители од неколку општини што имаат свој град.

Зошто Арачиново не е град кога има над 12.000 жители? +−

Статусот на град не зависи само од бројот на жители. Законот бара и развиена структура на дејности и над 51 отсто вработени вон примарните дејности. Населените места се утврдуваат поименично со самиот закон.

Колку луѓе живеат во општините без град? +−

320.088 жители, односно 17,4 отсто од вкупното резидентно население на Македонија од 1.836.713 луѓе според Пописот 2021.

Колку села вкупно има во овие општини? +−

673 села, што е 38,6 отсто од сите села во земјата. Значи речиси четири од десет македонски села се во општина без градски центар.

Дали општините без град добиваат посебни мерки за рурален развој? +−

Постојниот систем на мерки се базира главно на видот и големината на земјоделското стопанство, а не на тоа дали општината има градски центар. За актуелните услови и критериуми проверете кај Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство и кај Агенцијата за финансиска поддршка.

Информациите поврзани со мерките за рурален развој, ИПАРД и субвенции треба да се проверат кај надлежните институции пред донесување одлука за инвестиција.

Извори: Закон за територијална организација на локалната самоуправа во Република Македонија („Службен весник“ бр. 55/2004, 12/2005, 98/2008, 106/2008 и 149/2014), член 6 и член 12; Државен завод за статистика — Попис на населението, домаќинствата и становите 2021, Табела 01 и Табела 22. Пресметките за просечен број жители по село и процентите се на редакцијата.