Истражување • Демографија на селото

Селата што растат: 19 села во кои секое трето лице е дете

Додека 205 села останаа без никого, во овие места на едно пензионерско лице доаѓаат по петмина деца.

Села што растат во Македонија има, и не се малку. Во 19 села со над 300 жители, децата до 14 години се повеќе од 30 отсто од целото население. Во едно од нив — Долно Јаболчиште кај Чашка — речиси четири од десет жители се деца.

Кога се пишува за македонското село, вообичаено се вадат бројките за празните куќи и за селата без жители. Тие се точни. Но истиот попис содржи и обратна слика, која речиси никој не ја кажува: постојат села во кои училиштето е тесно, а не празно.

19села со над 30% деца

6.763деца до 14 години во нив

5,4деца на еден жител над 65

18,2%деца на село (град: 16,2%)

За споредба: на ниво на цела Македонија, на едно лице над 65 години доаѓа по едно дете. Во овие 19 села тој однос е 5,4 деца на еден пензионер. Тоа не е статистичка грешка — тоа е сосема поинаква демографска состојба во иста држава.

Кои се селата што растат

Критериумот е строг: село со најмалку 300 жители, во кое децата до 14 години се 30 отсто или повеќе. Помалите населби се исфрлени намерно, зашто таму едно семејство со петмина деца ја менува целата процентуална слика.

#	Село	Општина	Жители	Деца 0–14	Удел деца	Над 65 г.
1	Долно Јаболчиште	Чашка	1.047	416	39,7%	5,2%
2	Црн Врв	Студеничани	311	123	39,5%	5,5%
3	Горно Јаболчиште	Чашка	2.434	932	38,3%	4,5%
4	Сливник	Велес	677	258	38,1%	3,0%
5	Клуковец	Велес	311	115	37,0%	3,5%
6	Цветово	Студеничани	809	292	36,1%	4,9%
7	Горно Врановци	Чашка	318	111	34,9%	5,7%
8	Драчевица	Студеничани	305	104	34,1%	3,0%
9	Церово	Желино	368	121	32,9%	7,6%
10	Висока Маала	Василево	697	221	31,7%	5,6%
11	Света Петка	Сопиште	747	236	31,6%	4,8%
12	Бузалково	Велес	1.614	509	31,5%	6,4%
13	Водоврати	Градско	361	113	31,3%	8,0%
14	Калаузлија	Радовиш	351	109	31,1%	5,1%
15	Долна Лешница	Желино	430	133	30,9%	10,0%
16	Канатларци	Прилеп	1.202	367	30,5%	7,7%
17	Батинци	Студеничани	7.267	2.209	30,4%	7,2%
18	Старо Балдовци	Босилово	422	127	30,1%	4,7%
19	Орланци	Арачиново	890	267	30,0%	6,1%

Означени се селата со над 35 отсто деца. Извор: Државен завод за статистика, Попис 2021, население по возраст и пол по населени места. Пресметка на редакцијата.

Сливник: 258 деца и 20 пензионери

Најизразитиот случај не е најголемото село на листата, туку Сливник кај Велес. Има 677 жители, од кои 258 се деца до 14 години. Лицата над 65 години се само 20 — три отсто од селото. Тоа значи по 13 деца на еден пензионер.

Слична слика има во Драчевица кај Студеничани (305 жители, 104 деца, само деветмина над 65 години) и во Клуковец кај Велес (311 жители, 115 деца, 11 постари лица).

Во истата општина Чашка се наоѓаат и најмладите и најстарите села во земјата. Долно Јаболчиште има 416 деца и 54 постари лица. Теово, оддалечено дваесетина километри, има 104 жители, 47 од нив над 65 години — и вкупно три деца.

Што им е заедничко на овие села

Кога ќе се погледне каде се наоѓаат, се забележуваат два јасни обрасци.

1. Села на наводнувано земјиште во зеленчуковите котлини

Висока Маала кај Василево и Старо Балдовци кај Босилово се во Струмичко — најинтензивниот зеленчуков реон во земјата. Калаузлија е во Радовишко Поле, Водоврати во Тиквешијата, Канатларци во Пелагонија. Тоа се места каде постои вода, каде производството е континуирано низ целата година и каде од еден хектар се живее.

2. Села во дофат на град

Сливник, Клуковец и Бузалково се на дваесетина минути од Велес. Батинци, Студеничани, Цветово, Црн Врв, Драчевица, Света Петка и Орланци се во скопскиот прстен. Тука работи друга логика: младите семејства остануваат во родното село затоа што можат да работат во градот, а да живеат на своја земја и во своја куќа.

Заедничкото и за едните и за другите е исто: постои начин да се заработи без да се напушти селото. Таму каде тој начин не постои, останува само сликата од претходните текстови — празни куќи и по еден жител на цело село.

Другата страна на истата медала

Контрастот е драстичен и вреди да се види една до друга бројка.

Село	Општина	Жители	Деца	Над 65 години
Сливник	Велес	677	258	20
Долно Јаболчиште	Чашка	1.047	416	54
Драчевица	Студеничани	305	104	9
Бадар	Петровец	122	5	98
Теово	Чашка	104	3	47
Долно Дупени	Ресен	174	6	75
Љубаништа	Охрид	145	6	61

Во Бадар кај Петровец, на 122 жители доаѓаат 98 лица над 65 години и вкупно петмина деца. Во Сливник, на 677 жители — 258 деца и 20 постари. Двете се села во иста држава, оддалечени педесетина километри.

Што значи ова за земјоделството

Работната сила не е рамномерно распоредена. Ако барате сезонски работници, ги има таму каде има деца — во Струмичко, Радовишко, скопскиот прстен и Велешко. Во депопулираните општини нема кого да ангажирате, без разлика на понудената надница.
Наводнувањето е најсилната демографска мерка. Ниту едно село од листата не е на суви ридски површини. Вода значи два или три циклуса годишно, а тоа значи приход што издржува семејство со три деца.
Наследувањето сè уште функционира. Во село со 5,4 деца на еден пензионер, имотот и земјиштето имаат кому да се остават. Во село со три деца и 47 пензионери, парцелите за десет години ќе бидат во сопственост на луѓе што живеат во град.
Овде има смисла да се инвестира во преработка. Мал погон за сушење, ладилник, откупен пункт или пакирница бара работна рака секој ден. Тоа го има само во села со млада возрасна структура.
Училиштето е показател. Ако селото има активно основно училиште со полни одделенија, тоа е посилен сигнал за долгорочна инвестиција од која било друга бројка.

Заклучок

Приказната за македонското село не е една приказна, туку две. Едната е за 205 населени места без ниту еден жител и за 27 села со по еден човек. Другата е за Сливник, Долно Јаболчиште, Батинци и Висока Маала, каде децата се повеќе од третина од населението.

Разликата меѓу нив не е во климата, ниту во почвата. Разликата е во тоа дали постои начин човек да заработи за живот таму каде што е роден. Каде постои вода, пласман или град на половина час — селото се обновува. Каде не постои — се гаси. Тоа е целата поука од Пописот 2021, кажана со имиња и бројки.

Најчесто поставувани прашања

Кое село во Македонија има најмногу деца во однос на населението? +−

Долно Јаболчиште кај Чашка — од 1.047 жители, 416 се деца до 14 години, што е 39,7 отсто. Веднаш зад него е Црн Врв кај Студеничани со 39,5 отсто и Горно Јаболчиште со 38,3 отсто.

Колку села имаат над 30 отсто деца? +−

Деветнаесет села со најмалку 300 жители имаат удел на деца до 14 години од 30 отсто или повеќе. Ако се вклучат и помалите населби, бројот е поголем, но кај нив едно семејство може силно да ја измени процентуалната слика.

Каде се наоѓаат селата што растат? +−

Во две групи: на наводнувано земјиште во зеленчуковите котлини (Струмичко, Радовишко, Тиквешијата, Пелагонија) и во близина на град — во велешкиот и скопскиот прстен.

Колку деца има на село во споредба со град? +−

Во селските населби 18,2 отсто од населението се деца до 14 години, а во градските 16,2 отсто. Селото како целина е малку помладо од градот, спротивно на вообичаеното мислење.

Кое село има најголем број деца во апсолутна бројка? +−

Студеничани со 2.339 деца, потоа Батинци со 2.209 и Арачиново со 2.124 деца до 14 години. Тоа се и три од најголемите села во земјата.

Дали има општина со истовремено најмлади и најстари села? +−

Да, Чашка. Долно Јаболчиште има 39,7 отсто деца, а Теово во истата општина има три деца и 47 лица над 65 години од вкупно 104 жители.

Зошто уделот на деца е важен за земјоделството? +−

Затоа што покажува дали ќе има кој да ја обработува земјата за дваесет години, дали има расположлива работна рака за сезонски работи и дали има смисла да се инвестира во преработувачки капацитет во тоа место.

Извор: Државен завод за статистика — Попис на населението, домаќинствата и становите 2021, Табела Т1502П21 (население по возраст и пол, по населени места). Состојба на 4 септември 2021 година. Уделите на децата и на лицата над 65 години, како и односот дете/пензионер, се пресметка на редакцијата.