Србија има Министерство за грижа на селото – дали и Македонија треба да размислува во иста насока?
Од земјоделска политика кон политика за живот во селата – кога субвенциите не се доволни, а луѓето се најважниот ресурс
Кога се зборува за селото, најчесто се зборува за производство
Кога се зборува за развојот на земјоделството, најчесто во фокусот се субвенциите, модерната механизација, системите за наводнување, ИПАРД програмите, поволните кредити и новите технологии. Тоа се теми кои директно влијаат врз производството и приходите на земјоделците. Но, постои едно многу поважно прашање кое ретко добива доволно внимание – кој ќе живее во селата за десет, дваесет или триесет години?
Без луѓе нема земјоделство. Без млади семејства нема кој да ги наследи фармите. Без ученици се затвораат училиштата, без жители исчезнуваат продавниците, а без активна заедница постепено згаснува и животот во селото.
Србија го направи чекорот – Министерство за грижа на селото
Токму ова прашање пред неколку години почна сериозно да го поставува Србија. Наместо сите активности поврзани со селата да останат во рамките на Министерството за земјоделство, во 2020 година беше формирано Министерството за грижа на селото, институција чија главна задача не е да произведува повеќе пченица, пченка или млеко, туку да создаде услови селото повторно да стане привлечно место за живеење.
На прв поглед ова може да изгледа како уште едно министерство во државната администрација. Но, кога ќе се анализираат неговите цели и програмите што ги спроведува, станува јасно дека станува збор за сосема поинаков пристап кон руралниот развој. Наместо да се зборува само за производство, вниманието е насочено кон луѓето, семејствата и квалитетот на животот.
Зошто беше формирано Министерството?
Во последните неколку децении Србија, како и Македонија, се соочува со сериозни демографски промени. Иселувањето на младите, стареењето на населението и празнењето на руралните средини стануваат сè поголем проблем.
Во многу села бројот на жители постојано се намалува. Поранешните училишта работат со само неколку ученици или целосно се затворени. Продавниците и поштенските канцеларии престануваат со работа, јавниот превоз е сè поредок, а многу куќи остануваат празни со години.
Паралелно со тоа, се намалува и бројот на активни земјоделски стопанства. Земјиштето останува необработено, овоштарниците се запуштаат, а сточарството постепено се намалува.
Српските власти проценија дека овие проблеми не можат да се решат само преку класични аграрни мерки. Затоа беше формирано Министерството за грижа на селото, со задача да ги координира сите политики што се однесуваат на развојот на руралните средини и подобрувањето на условите за живот.
Основната идеја е едноставна – ако луѓето немаат услови за достоинствен живот, тие нема да останат во селото, без разлика колку субвенции ќе добијат.
По што се разликува од Министерството за земјоделство?
Ова е прашање што најчесто се поставува.
Министерството за земјоделство се грижи за производството. Неговите надлежности опфаќаат субвенции, земјоделско земјиште, ветеринарство, шумарство, водостопанство, фитосанитарни мерки и целокупната аграрна политика.
Министерството за грижа на селото има сосема поинаква улога. Тоа не се занимава со тоа колку пченица ќе се произведе или колкави ќе бидат приносите од пченката. Наместо тоа, неговата задача е да создаде услови луѓето да останат да живеат во селата.
Во неговиот фокус се младите семејства, локалните заедници, инфраструктурата, културниот живот, зачувувањето на традицијата, развојот на руралните општини и подобрувањето на квалитетот на живот.
Со други зборови, Министерството за земјоделство се грижи за производството, а Министерството за грижа на селото се грижи за луѓето.
Купувањето селски куќи – програмата што привлече најголемо внимание
Најпознатата програма на Министерството е финансиската поддршка за купување напуштени селски куќи.
Во Србија постојат илјадници куќи кои со години биле празни. Наместо тие постепено да пропаѓаат, државата одлучи да ги претвори во можност за нов почеток.
Преку оваа програма младите брачни парови, семејствата и поединците кои ги исполнуваат условите можат да добијат средства за купување куќа во рурална средина.
На прв поглед, ова изгледа како обична социјална мерка.
Но нејзините ефекти се многу пошироки.
Кога едно младо семејство ќе се пресели во село, тоа значи дека една празна куќа повторно ќе биде населена. Дворот повторно ќе се одржува, земјиштето ќе се обработува, локалната продавница ќе добие нови купувачи, а училиштето можеби уште еден ученик.
На ваков начин една инвестиција создава повеќе позитивни ефекти истовремено.
Зошто ова не е само социјална политика?
Во економијата постои поим наречен мултипликативен ефект.
Тоа значи дека една инвестиција создава повеќе придобивки отколку што изгледа на прв поглед.
Токму тоа се случува со програмата за селските куќи.
Државата не инвестира само во недвижност.
Таа инвестира во нови жители, нови земјоделци, нови даночни обврзници, нови ученици и нови локални бизниси.
Кога едно село добива ново семејство, добива и нов живот.
Затоа оваа програма многу експерти ја сметаат за една од најинтересните мерки за рурален развој во регионот.
Минибуси за руралните средини
Еден од најголемите проблеми во многу села не е само недостигот на работа, туку и недостигот на превоз.
Во голем број населени места автобусите одамна не сообраќаат редовно. Тоа особено ги погодува постарите жители кои немаат сопствен автомобил.
За да стигнат до лекар, банка, пошта или пазар, тие често мора да зависат од роднини или соседи.
Поради тоа Министерството започна програма за набавка на минибуси за руралните општини.
Иако ова можеби не изгледа како голема инвестиција, за жителите на оддалечените села таа значи многу подобра поврзаност и полесен пристап до основните услуги.
Ова покажува дека руралниот развој не значи само поддршка за земјоделците, туку и создавање нормални услови за секојдневен живот.
Културниот живот како дел од руралниот развој
Интересно е што Министерството не се занимава само со инфраструктура и домување.
Преку манифестацијата „Михољски сусрети села” се организираат бројни локални настани на кои се претставуваат традиционална храна, домашни производи, народни носии, занаети, фолклор и локални обичаи.
На прв поглед, некој може да помисли дека ваквите манифестации немаат врска со земјоделството.
Но тие имаат многу важна улога.
Тие го зајакнуваат чувството на припадност, ги промовираат локалните производители, придонесуваат за развој на руралниот туризам и ја поттикнуваат соработката меѓу различните села.
Живото село не е само место каде што се произведува храна. Тоа е заедница во која луѓето се среќаваат, соработуваат и ја чуваат својата традиција.
Селото не смее да биде место само за работа
Во минатото речиси секое село имало училиште, продавница, пошта, дом на културата, спортски клуб и редовен јавен превоз.
Денес во многу рурални средини состојбата е сосема поинаква.
Во некои села продавниците работат само неколку часа дневно.
Во други веќе нема амбуланта.
Во трети нема ниту училиште.
Токму затоа современите политики за рурален развој не се ограничуваат само на земјоделството.
Тие се обидуваат повторно да создадат услови во кои младите ќе можат да живеат, да работат, да основаат семејства и да ја гледаат својата иднина токму во селото.
Српското Министерство за грижа на селото е пример за ваков пристап. Без разлика дали неговиот модел ќе се покаже целосно успешен, тој отвори една многу важна тема – дека иднината на земјоделството не зависи само од приносите и субвенциите, туку пред сè од тоа дали во селата ќе има луѓе кои ќе сакаат таму да живеат, работат и да создаваат иднина.
Какви резултати даваат програмите во Србија?
По неколку години од формирањето на Министерството за грижа на селото, првите резултати веќе се видливи. Илјадници млади семејства се преселија во руралните средини благодарение на програмата за купување селски куќи, а голем број населени места добија нови жители по долг период на иселување. Иако ова не може целосно да ги запре демографските трендови, сепак претставува значаен чекор кон оживување на селата.
Особено важно е што државата испрати јасна порака дека селото повторно станува национален приоритет. Во многу случаи, токму ваквата порака има големо психолошко значење. Кога младите гледаат дека државата инвестира во селата, полесно се одлучуваат да останат или да започнат нов живот во рурална средина.
Резултатите не се мерат само преку бројот на доделени куќи. Секоја населена куќа значи ново домаќинство, нови жители, можност за отворање локален бизнис, обработување на земјиште и нова перспектива за целата заедница. Во некои села повторно се слуша детска игра, дворовите се уредуваат, а запуштените ниви повторно се обработуваат.
Секако, не сите предизвици се решени. И понатаму постојат проблеми со стареењето на населението, економската исплатливост на земјоделството и иселувањето кон големите градови. Но разликата е што државата повеќе не реагира само преку субвенции, туку се обидува да создаде услови луѓето навистина да сакаат да живеат во селата.
Што може да научи Македонија?
Македонија има речиси идентични предизвици како Србија. Во многу рурални општини бројот на жители се намалува од година во година, младите заминуваат, училиштата остануваат со мал број ученици, а сè повеќе куќи се затворени. Постојат населени места во кои живеат само неколку жители, а огромни површини обработливо земјиште остануваат необработени.
Истовремено, државата секоја година издвојува значителни средства за субвенции, инвестиции и различни програми за земјоделството. Тоа е неопходно и треба да продолжи. Но искуството покажува дека финансиската поддршка сама по себе не е доволна за да ги задржи младите во селата.
Современите генерации не размислуваат само за приходите. За нив подеднакво важни се интернетот, здравствените услуги, образованието, патната инфраструктура, културниот живот и можноста за развој на сопствен бизнис. Ако овие услови недостасуваат, многумина ќе изберат живот во град, без оглед на тоа што имаат обработливо земјиште или семејна традиција во земјоделството.
Токму затоа Македонија може да го анализира српскиот модел и да ги преземе најдобрите практики, без притоа слепо да ги копира сите решенија.
Дали и Македонија треба да има Министерство за грижа на селото?
Ова е прашање на кое не постои едноставен одговор. Формирањето ново министерство носи одредени предности, но и предизвици.
Од една страна, ваква институција би можела целосно да се посвети на развојот на руралните средини. Наместо различни министерства да се занимаваат со поединечни сегменти, едно место би ги координирало сите политики поврзани со животот во селата. Тоа би овозможило подобра соработка меѓу државата, општините, земјоделците, локалните заедници и невладиниот сектор.
Од друга страна, секое ново министерство значи дополнителна администрација, нов буџет и можност за преклопување на надлежностите. Поради тоа, дел од експертите сметаат дека не е неопходно да се формира нова институција, туку постојните институции да работат многу поефикасно и подобро да ги координираат активностите.
Всушност, најважно не е како ќе се вика институцијата. Многу поважно е дали државата ќе развие долгорочна стратегија за оживување на селата.
Каков модел би можел да се примени во Македонија?
Наместо веднаш да се формира ново министерство, Македонија би можела постепено да воведе програми слични на оние во Србија. На пример, да се обезбедат средства за купување или обнова на напуштени селски куќи, со приоритет за млади семејства кои сакаат да живеат и работат во руралните средини. Паралелно со тоа, може да се инвестира во локална инфраструктура, подобар јавен превоз, брз интернет, реконструкција на селските домови и поддршка за локални културни манифестации.
Голем потенцијал има и руралниот туризам. Македонија располага со стотици живописни села, планински предели, традиционална архитектура и богата гастрономија. Со добро осмислена политика, овие ресурси можат да создадат нови работни места и дополнителни приходи за локалното население.
Покрај туризмот, сериозен потенцијал имаат и малите семејни преработувачки капацитети, традиционалните производи со додадена вредност, директната продажба од фарма и дигиталната промоција на локалните производители.
Селото на иднината изгледа поинаку
Современото село повеќе не мора да биде место во кое единствената работа е земјоделството. Благодарение на интернетот и новите технологии, денес е можно човек да живее во село и истовремено да работи од далечина, да продава производи преку интернет, да управува со паметни системи за наводнување или да развива сопствен семеен бизнис.
Во многу европски држави токму ваквиот концепт станува сè попопуларен. Луѓето сакаат почиста животна средина, повеќе простор, помал сообраќаен метеж и подобар квалитет на живот. Ако селата ги обезбедат основните услови за живеење, тие повторно можат да станат атрактивни за младите генерации.
Заклучок
Формирањето на Министерството за грижа на селото во Србија претставува интересен пример за тоа како една држава се обидува да одговори на еден од најголемите предизвици на денешницата – празнењето на селата и иселувањето на младите. Наместо да се фокусира исклучиво на земјоделското производство, Србија ја насочи вниманието кон луѓето, семејствата и условите за живот во руралните средини.
Дали овој модел е совршен? Секако дека не. Демографските проблеми не можат да се решат преку ноќ, а ниту една мерка сама по себе не може целосно да го запре иселувањето. Но искуството покажува дека кога државата инвестира во квалитетот на живот, а не само во производството, шансите за оживување на селата значително се зголемуваат.
Македонија има исти предизвици, но и огромен потенцијал. Плодна земја, богата традиција, разновидна природа и вредни земјоделци се основа врз која може да се гради модерна рурална политика. Без разлика дали тоа ќе биде преку ново министерство, посебна агенција или подобра координација на постојните институции, едно е сигурно – иднината на земјоделството зависи од иднината на селата.
Затоа можеби е време и кај нас да започне поширока јавна дебата. Не само за тоа колку ќе изнесуваат субвенциите следната година, туку и за тоа како да создадеме услови младите повторно да го изберат селото како место за живот, работа и иднина. Само така македонските села ќе можат повторно да станат живи заедници, а не само места кои полека исчезнуваат од картата.
Најчесто поставувани прашања
Што е Министерство за грижа на селото?
Тоа е српска институција формирана во 2020 година, чија главна задача не е земјоделското производство, туку создавање услови за подобар живот во руралните средини, со фокус на младите семејства, инфраструктурата, културата и заедницата.
Која е разликата помеѓу Министерството за земјоделство и Министерството за грижа на селото?
Министерството за земјоделство се грижи за производството – субвенции, земјиште, ветеринарство, водостопанство. Министерството за грижа на селото се грижи за луѓето – домување, превоз, култура, инфраструктура и квалитет на живот.
Што е програмата за купување селски куќи?
Тоа е програма на српското Министерство преку која млади семејства и поединци можат да добијат финансиска поддршка за купување напуштени куќи во рурални средини, со цел повторно населување на селата.
Дали Македонија има слична институција?
Македонија моментално нема посебно министерство за грижа на селото. Овие прашања се во надлежност на Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство, како и на други ресорни министерства.
Зошто е важно да се грижиме за селата?
Без луѓе во селата нема кој да се занимава со земјоделство. Иселувањето води кон затворање на училишта, продавници, амбуланти и постепено згаснување на цели заедници. Живото село е основа за одржливо земјоделство и рурален развој.
Што може Македонија да научи од Србија?
Македонија може да ги примени слични програми – поддршка за купување селски куќи, инвестиции во рурална инфраструктура, јавен превоз, културни манифестации и развој на рурален туризам, приспособени на сопствените услови и потреби.
Дали руралниот туризам е важен за развојот на селата?
Да, руралниот туризам создава нови работни места, дополнителни приходи, ги промовира локалните производи и традиција, и помага селата да станат атрактивни за посетители и нови жители.
Кои се главните предизвици за руралниот развој во Македонија?
Главните предизвици се иселувањето на младите, стареењето на населението, слабата инфраструктура, недостигот на јавен превоз, затворањето на училишта и продавници, и недостатокот на долгорочна стратегија за оживување на селата.
Дали само субвенциите се доволни за развој на селата?
Не. Субвенциите се неопходни за производство, но не се доволни за да ги задржат младите во селата. Потребни се и инвестиции во квалитетот на живот – инфраструктура, образование, здравство, интернет, култура и можности за развој на бизнис.
Како изгледа селото на иднината?
Селото на иднината е место каде луѓето можат да живеат и работат користејќи ги современите технологии, со добра инфраструктура, интернет, пристап до услуги, и можност за развој на земјоделство, туризам, занаети и дигитални бизниси.
