Органско производство по новиот закон: што треба да провери малото стопанство

Новиот Закон за органско земјоделско производство е усвоен на 10 март 2026 година. Објавен е во „Службен весник“ број 56/2026 од 17 март, стапил во сила на 25 март, а примената е предвидена од 1 јануари 2027 година.

За малите земјоделски стопанства ова значи дека подготовката не треба да се остави за последен момент. До почетокот на примената треба да се следат и важечките правила, упатствата и обрасците што ќе ги објавуваат Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство и овластените контролни тела.

Органската сертификација опфаќа повеќе од начинот на одгледување. Контролата ги опфаќа производството, подготовката, складирањето, транспортот, продажбата, означувањето и рекламирањето. Затоа секој чекор треба да биде поткрепен со документ или запис.

Што носи новата рамка за производителот

Законот има цел да ја појасни контролата, сертификацијата, транспарентноста и организацијата на органското производство, со посебно внимание кон малите производители и семејните земјоделски стопанства. За производителот, најголемата промена не е само во правилата на нивата, туку во обврската целиот процес да може да се провери.

Тоа значи дека производителот треба да покаже од каде потекнува семето, што е употребено за прихрана и заштита, кога е извршена одредена работа, колку е набрано и кому е продаден производот. Сертификатот се однесува на конкретен производител, активност и период, а не на секој производ што се продава под името на стопанството.

До примената на новиот закон, производителите треба да проверат кои правила и постапки се активни, а за конкретните рокови, обрасци и барања да побараат писмена информација од Министерството и од избраното контролно тело.

• Усвојување на законот: 10 март 2026 година.
• Објавување во „Службен весник“: број 56/2026 од 17 март.
• Влегување во сила: 25 март 2026 година.
• Предвидена примена: од 1 јануари 2027 година.

Првиот чекор е избор на контролно тело

Производителот што сака да започне или да продолжи со органска сертификација најпрво треба да избере овластено контролно или сертификациско тело. Министерството треба да ја објавува и ажурира листата на овластени тела. Во официјално објавена информација се наведуваат три акредитирани и овластени сертификациски тела во Македонија.

Не секое тело мора да покрива исти активности. Пред потпишување договор, земјоделецот треба да провери дали контролата се однесува на растително производство, сточарство, пчеларство, преработка, складирање или друга планирана активност.

Од телото треба да се побара список на потребни документи, начинот на пријавување, содржината на контролата и условите за издавање на сертификат. Понудата треба да биде писмена, за производителот да знае што е вклучено, а што може да се наплати дополнително.

• Побарајте доказ дека телото е овластено за вашата активност.
• Проверете дали се контролираат сите парцели и објекти што планирате да ги пријавите.
• Побарајте понуда за основна контрола, сертификација, дополнителни посети и лабораториски анализи.
• Прашајте како се пријавуваат промени во културите, парцелите или начинот на производство.

Пријавување, договор и план за конверзија

Со избраното контролно тело се склучува договор. Во постапката обично се доставуваат податоци за производителот, парцелите или објектите, културите, начинот на производство и активностите што ќе бидат предмет на контрола. Пријавувањето треба да ги опфати и складирањето, подготовката или продажбата, ако стопанството ги врши тие активности.

Земјиштето или производната единица не стануваат автоматски органски веднаш по пријавувањето. Следи период на конверзија, во кој се применуваат органските правила, но производот може да има статус „во преод“, а не целосен органски статус.

Претходен период може да биде признаен само ако производителот докаже дека земјиштето најмалку три години не било третирано со недозволени средства и ако тоа го прифати контролното тело. За роковите по култура треба да се побара писмена потврда, бидејќи тие може да зависат од конкретното производство и неговата историја.

Планот за конверзија треба да биде работен документ, а не само формалност. Во него се опишуваат парцелите, историјата на третмани, семето или садниот материјал, ѓубрењето, заштитата од штетници, мерките против контаминација и начинот на одвојување од конвенционалното производство.

• Скица и податоци за секоја парцела.
• Историја на употребени препарати и други средства.
• План за семе, садници, ѓубрење и заштита на културите.
• Мерки за спречување мешање со конвенционално производство.
• Предвиден начин на складирање, транспорт и продажба.

Материјали, препарати и семе: проверка пред употреба

Етикетата „природно“, „био“ или слична ознака не е доволна за одреден препарат да биде прифатлив во органското производство. Пред употреба треба да се провери конкретното ѓубриво, средство за заштита, подобрувач на почвата или средство за чистење.

Производителот треба да ја чува сметката, декларацијата и техничкиот лист за секој набавен производ. За средство што не е јасно опфатено со дозволените правила, најсигурна постапка е писмено прашање до контролното тело и чување на одговорот во документацијата.

Семето и садниот материјал треба да се проверат пред сеидба или садење. Предвидено е користење органски репродуктивен материјал, а кога тој не е достапен, материјал во преод или неоргански материјал може да се употреби само под пропишани услови и со соодветно одобрение.

Затоа земјоделецот треба навреме да побара понуди од добавувачи и да зачува докази дека органскиот материјал не бил достапен, наместо таквата проверка да ја прави откако ќе започне сезоната.

• Сметка или фактура за секоја набавка.
• Декларација и технички лист на производот.
• Доказ за потекло и статус на семето или садниците.
• Писмено одобрение или мислење за спорни материјали.
• Запис за датумот и количината на употреба.

Евиденцијата е доказ дека производството е следливо

Малото стопанство не мора да има сложен компјутерски систем за да води добра евиденција. Може да користи тетратка, формулари или електронска табела, но записите треба да бидат читливи, навремени и поврзани со конкретна парцела или производна единица.

Минимумот опфаќа набавени семиња и садници, ѓубрива и средства за заштита, датуми и количини на примена, работи на парцелата, берба, количини, складирање, продажба и купувачи. Треба да се чуваат и записите од извршените контроли.

Евиденцијата треба да овозможи едно прашање да се одговори без долго пребарување: од која парцела потекнува одредена количина и кому е продадена? Истата логика важи и обратно, од набавениот материјал до културата на која е употребен.

• Датум и опис на работата на парцелата.
• Идентификација на парцелата или објектот.
• Назив, количина и потекло на употребениот материјал.
• Количина од бербата и датум на складирање.
• Купувач, фактура или откупен документ.
• Записник или извештај од контролата.

Одвојување од конвенционалното производство

Стопанството може да има и органски и неоргански парцели или активности, но мора да спречи мешање и контаминација. На нива тоа може да значи јасно означување на парцелите и одделно планирање на работите, а во магацин одделни простори или јасно одвоени и означени количини.

Кај преработката и складирањето, опремата треба да се исчисти пред работа со органски производ. Производителот треба да има запис кога е извршено чистењето и како е спречено мешањето со конвенционалните производи.

Одвојувањето може да биде физичко или временско, зависно од активноста и условите на стопанството. Практичниот план треба да биде опишан во документацијата и да биде прифатлив за контролното тело.

• Означете ги органските и конвенционалните парцели.
• Чувајте ги производите во одделни или јасно означени простори.
• Исчистете ја опремата пред работа со органска серија.
• Водете запис за чистењето и за количините по серии.
• Не мешајте производи со различен статус во исто пакување.

Сертификат, означување и продажба

Пред продажба, производството, складирањето, подготовката или пуштањето во промет треба да бидат опфатени со контролата. Контролното тело издава доказ или сертификат со кој се идентификува производителот, видот на производот и периодот на важност.

Ознаката „органско“ не смее да се користи за производ што нема соодветен сертифициран статус. На етикетата, декларацијата и рекламата мора јасно да се разликуваат органски производ, производ во преод и неоргански производ.

Пред печатење амбалажа или изработка на промотивен материјал, производителот треба да го провери текстот, изгледот и употребата на националната ознака со контролното тело. Истото важи и за продажба на пазар, директна продажба од фарма, достава и онлајн огласување.

Сертификатот и субвенцијата се две различни работи. Пријавувањето за финансиска поддршка не го заменува договорот со контролното тело и не претставува доказ дека производот е органски. За секоја мерка треба да се проверат условите, роковите и потребниот сертификат кај МЗШВ и АФПЗРР.

• Проверете дали сертификатот е важечки за конкретниот производ.
• Усогласете ја етикетата со статусот: органски, во преод или неоргански.
• Чувајте копија од сертификатот и продажните документи.
• Не користете органски ознаки во реклама пред потврда од контролното тело.
• Проверете ги условите за субвенција од актуелната програма, а не од претходна година.

Папка за контрола што треба да ја има секое мало стопанство

Најпрактично е документите да се чуваат во една папка, физичка или дигитална, поделена по парцели и сезони. Така производителот може брзо да ја покаже следливоста и да утврди каде настанала евентуална грешка.

Папката треба да се ажурира во текот на сезоната, а не непосредно пред контролата. Сметките, откупните документи и записите за бербата треба да се внесуваат веднаш или во краток рок по настанот.

Пред потпишување договор, земјоделецот треба да побара од контролното тело потврда за тоа колку долго и во каква форма се чува документацијата. Точните барања, трошоци и рокови треба да се потврдат директно со надлежните институции.

• Договор со овластеното контролно тело.
• План за конверзија.
• Скица и податоци за парцелите или објектите.
• Историја на третмани и употребени материјали.
• Фактури, декларации и технички листови.
• Дневник на активности и количини од бербата.
• Складова евиденција.
• Фактури, откупни документи и податоци за купувачите.
• Копии од сертификати и извештаи од контроли.

Кратка проверка пред почетокот на сезоната

Пред нова сеидба, садење или продолжување на сертификацијата, производителот треба да направи кратка интерна проверка. Таа овозможува навреме да се откријат празнини во документацијата, непроверени материјали или ризик од мешање со конвенционалното производство.

Ако нешто не е јасно, прашањето треба да се испрати писмено до контролното тело. Усна информација од продавач, сосед или неофицијален шаблон не е доволна основа за одлука што може да влијае на сертификатот.

• Дали сите парцели се пријавени и правилно означени?
• Дали е утврден статусот на земјиштето и периодот на конверзија?
• Дали семето и садниците имаат проверен статус?
• Дали секој препарат има соодветна документација?
• Дали постои план за одвојување од конвенционалното производство?
• Дали се подготвени дневникот, сметките и продажните записи?
• Дали сертификатот ќе важи за планираниот производ и период?
• Дали условите за евентуална субвенција се проверени во актуелната програма?

Заклучок

За малото стопанство органската сертификација започнува пред првата сеидба или садење. Прво треба да се расчисти статусот на парцелите и да се избере овластено контролно тело, а потоа да се подготват планот за конверзија, материјалите и системот за евиденција.

Секој производ што се продава како органски мора да има соодветен доказ и ознака. За конкретни трошоци, рокови, обрасци и услови за финансиска поддршка, производителот треба да се потпре на актуелните информации од МЗШВ, АФПЗРР и избраното контролно тело.

Најчесто поставувани прашања