Градинарство · Пластеничко производство

Сонцето ги гори плодовите: како да ги заштитите доматите и пиперките од изгореници во летната жега

Сончевата изгореница на плодот е еден од најчестите физиолошки пореметувања во летното пластеничко производство. Не е болест и не се лекува — но со навремени агротехнички мерки речиси целосно се спречува. Еве зошто настанува и како вешто да ја држите под контрола.

Во јули и август, кога температурата во слабо проветрен пластеник лесно надминува 40 °C, плодовите на доматот и пиперката се изложени на директно сончево зрачење по неколку часа дневно. Резултатот е сончева изгореница — оштетување на површинското ткиво на плодот што драстично ја намалува пазарната вредност на родот. Иако пластеничката фолија делумно го филтрира ултравиолетовото зрачење, комбинацијата од висока температура, директна светлина и намалена лисна маса го остава плодот беспомошен.

За разлика од листот, кој се лади преку транспирација (испарување на вода низ лисните пори), плодот нема таков механизам. Топлината се акумулира во самата покожица и непосредно под неа, клеточните мембрани се распаѓаат, а ткивото одумира. Оттука произлегува и клучниот принцип на заштита: плодот мора да остане засенет.

Зошто настанува сончева изгореница на плодот

Изгореницата се јавува кога површината на плодот е директно изложена на сонце без заштитен слој лисја, при истовремено висока температура на ткивото. Ретко е последица на еден фактор — во пракса ризикот расте кога повеќе околности се совпаѓаат истовремено.

Најчести причини кај македонските производители се:

Пренагло кастрење на лисјата. Отстранувањето на долните и средните лисја „заради проветрување” честопати го открива плодот токму кога му треба сенка.
Полегнување или кршење на гранките под тежината на родот, со што плодот останува изложен.
Слабо проветрување во топлите денови, кога температурата на воздухот надминува 35 °C.
Ориентација на редовите што ја изложува јужната и западната страна на попладневното сонце — најагресивниот дел од денот.
Воден стрес. Растение под недостиг на вода го намалува лисниот тургор, лисјата опуштаат и престануваат да го засенуваат и ладат плодот.

Стручна напомена: Најосетлива е фазата на технолошка зрелост — непосредно пред берба. Плодот што почнал да ја менува бојата има истенчена покожица и намалена отпорност, па токму тогаш и најмалата изложеност остава траен белег.

Како да ја препознаете изгореницата навреме

Кај доматот

На осончаната страна на плодот се појавува бледа, жолтеникаво-бела до сивкаста дамка, која отпрвин изгледа како водеста површина. При посилен интензитет ткивото се суши, станува тенко и хартиесто — налик на пергамент — и лесно пука. На таквите места нагло се населуваат секундарни патогени, пред сè Alternaria и Botrytis (сива плесен), што го прави плодот целосно неупотреблив.

Кај пиперката

Симптомите се слични, но настануваат побрзо поради потенката покожица. Оштетеното ткиво го губи сјајот, поприма белузлава до сламеста боја и се вдлабнува, а плодот омекнува на тоа место. Кај пиперката ризикот е зголемен зашто изгореница се јавува дури и на плодовите што штотуку почнале да зреат.

Внимание: Секоја изгореница е отворена врата за инфекција. Оштетеното ткиво е влезно место за габични болести, кои потоа може да се прошират и на здравите плодови и лисја. Затоа оштетените плодови се отстрануваат од насадот што побрзо.

Кои фактори го зголемуваат ризикот

Освен температурата, интензитетот на изгореницата зависи и од начинот на водење на културата:

Густина на садење. Проретчен склоп остава голи, незаштитени плодови.
Тип и старост на фолијата. Постара, избледена фолија пропушта повеќе директно зрачење.
Избор на сорта. Сортите со покрупен, потемен лист поефикасно го засенуваат плодот од оние со ситен лист.
Фаза на развој. Најранливи се плодовите пред берба, како што веќе споменавме.

Мерки за превенција — она што навистина функционира

Превенцијата е секогаш поисплатлива од санацијата, зашто оштетениот плод не може да се поправи. Заштитата стои на четири столба: засенување, правилно кастрење, проветрување и наводнување, надополнети со разумен избор на сортимент.

Мерка	Домат	Пиперка
Засенување	Мрежа 30–40% или варосување на фолијата од средина на јули до крај на август	Мрежа 40–50% (пиперката е поосетлива), особено над редот со плод
Кастрење лисја	Постепено, најмногу 2–3 листа неделно; никогаш над гроздот што зрее	Минимално дефолирање — плодот се потпира на природниот склоп лисја
Наводнување	Редовна фертигација; се избегнува воден стрес напладне	Исто, со засилено внимание поради потенката покожица
Проветрување	Странично и кровно, за да падне температурата под 32 °C	Исто, но без директен провев врз плодот
Избор на сорта	Сорти со побуен лисен склоп и потемнозелен плод	Сорти со подебела покожица и покомпактен хабитус

Практичен совет: По епизода на силна жега, привремено засилено засенување во наредните 7–10 дена им дава на преостанатите плодови време да се опорават, додека растението повторно не изгради доволно лисна маса.

Ако изгореницата веќе се појавила

Штетата не се повлекува, но може да се ограничи. Оштетените плодови се отстрануваат веднаш, за да не станат жариште за секундарни патогени. Во наредните денови се засилува контролата на влажноста во пластеникот, бидејќи оштетеното ткиво е особено подложно на сива плесен. Умереното дополнително засенување во периодот на закрепнување го штити родот што останал.

Клучот е рамнотежа: доволно лисна маса за да го засени плодот, но и доволно простор и проток на воздух за да не се развијат болести поврзани со влага. Во услови на продолжени летни горештини, комбинацијата од засенување, умерено дефолирање и редовно наводнување останува најсигурната заштита на производството.

Овој текст има информативен и советодавен карактер. За конкретни мерки на заштита и избор на препарати, консултирајте се со стручно лице од областа на растителното производство.

Често поставувани прашања

Дали сончевата изгореница е болест? +−

Не. Тоа е физиолошко пореметување предизвикано од висока температура и директно сонце, не од патоген. Затоа не се третира со прскање, туку се спречува со агротехнички мерки — засенување и правилно водење на културата.

Зошто пиперката страда повеќе од доматот? +−

Пиперката има потенка покожица на плодот и почесто води покомпактен склоп со помалку лисна маса околу плодот. Затоа изгореница се јавува побрзо, дури и на плодови што штотуку почнале да зреат.

Дали кастрењето на лисјата е причина за изгореници? +−

Пренаглото и прекумерно кастрење е една од најчестите причини. Лисјата се природна сенка за плодот. Се кастри постепено — најмногу 2–3 листа неделно кај доматот — и никогаш над гроздот што зрее.

Помага ли варосување на фолијата? +−

Да. Варосувањето или засенувачката мрежа го намалуваат интензитетот на директната светлина и температурата во пластеникот. За домат обично е доволна мрежа од 30–40%, а за пиперка 40–50%.

Што да правам со плодовите што веќе изгореле? +−

Отстранете ги што побрзо од насадот. Оштетеното ткиво е влезно место за сива плесен и други секундарни патогени, кои може да се прошират на здравите плодови. По тоа засилете ја контролата на влажноста.

Дали наводнувањето влијае на појавата на изгореници? +−

Индиректно, но значајно. Растение под воден стрес има опуштени лисја што престануваат да го засенуваат и ладат плодот. Редовната фертигација и избегнувањето стрес напладне се дел од заштитата.