Одгледување на домати – комплетен водич за садење, прихрана, наводнување, болести и производство на отворено и во пластеници

Доматот е култура кај која разликата помеѓу просечен и одличен принос ретко се должи на сортата. Многу почесто одлучува редоследот на потезите: каков расад е произведен, кога е расаден, како е балансирана прихраната и дали заштитата е превентивна или закаснета. Овој водич ги обработува сите фази на производството на домати, со конкретни бројки и објаснување зошто одредена препорака важи во дадени услови.

1. Вовед

Значењето на производството на домати

Доматот (Solanum lycopersicum L.) е најзастапената градинарска култура во светот по вкупна вредност на производството. За македонскиот производител тој е важен од две причини: краток обрт на капиталот и постоење на реален извозен пазар. Плодот е богат со ликопен, витамин C, калиум и фолна киселина, а токму ликопенот е причината зошто зрелоста при бербата директно влијае врз нутритивниот квалитет.

Производство на домати во Македонија

Македонија спаѓа меѓу земјите каде доматот е носечка градинарска култура, со стабилно годишно производство над 100.000 тони и со јасно изразен регионален центар — Струмичко-Гевгелискиот и Валандовскиот регион, каде е сконцентриран најголемиот дел од пластеничките капацитети. Комбинацијата од релативно топла зима во Струмичкиот и Гевгелискиот регион и достапност на вода за наводнување овозможува производство во нискотунелски и високотунелски пластеници без греење, што е конкурентска предност во однос на поголем дел од Централна Европа.

Производство на отворено и во пластеници – предности и недостатоци

Отвореното производство е оправдано кај индустриски домат и кај поголеми површини со механизирана берба. Пластеничкото производство е економски посилно, но бара повисока техничка дисциплина — секоја грешка во проветрувањето, наводнувањето или заштитата се плаќа многукратно.

2. Биолошки карактеристики на доматот

Доматот е повеќегодишно растение кое во нашите услови се одгледува како едногодишно. Кореновиот систем е вретеновиден, а при производство од расад главниот корен се оштетува и се формира разгранет корен со маса во слојот 20–50 см — тоа е причината зошто наводнувањето и прихраната мора да се насочат кон тој слој, а не подлабоко.

Цветот е двополов и доматот е самооплодна култура, но поленот се ослободува само при вибрација на прашниците. На отворено тоа го прави ветерот; во затворен простор мора да се обезбеди вибрација — бумбари, вибратори или вентилатори. Оптималната релативна влажност за оплодување е 60–70 проценти. При влажност над 80 проценти поленот се лепи и не се ослободува, а под 50 проценти брзо ја губи виталноста.

Според типот на пораст растенијата се делат на:

• Детерминантни – порастот запира со формирање на цветна китка на врвот, растат до 60–120 см, созревањето е концентрирано.
• Индетерминантни – порастот е континуиран, растението може да надмине 3 метри, бербата трае со месеци.
• Полудетерминантни – преодна група, погодни за високи тунели без греење.

3. Климатски услови

Температура

Доматот е топлољубива култура. Темпото на развој, а особено оплодувањето, се одредува од температурата.

Светлина

Доматот е растение со високи барања за светлина. Минималната потребна осветленост за нормална фотосинтеза е околу 10.000–15.000 lux, а оптималната 30.000–50.000 lux. Недостигот од светлина во јануарскиот и февруарскиот расад е главната причина за издолжени, бледозелени растенија со слаба прва китка. Секој процент нечистотија на фолијата значи изгубена светлина, а изгубената светлина директно значи изгубен принос.

Влага на воздухот и почвата

Оптималната релативна влажност е 60–70 проценти. Одржувањето на почвената влага на 70–80 проценти од полниот воден капацитет е клучно за спречување на вршна гнилеж и пукање на плодовите. Најголемата грешка е нередовното наводнување — сув период проследен со обилно наводнување предизвикува нагло навлегување вода во плодот и радијално пукање.

Ветер и надморска височина

Ветер над 8–10 m/s ги оштетува младите растенија на отворено и ја кине фолијата. Ветрозаштитен појас или поставување на пластеникот со надолжна оска во правец на доминантниот ветер значително ја намалува штетата. Во Македонија доматот успешно се одгледува од 50 до околу 800 метри надморска височина; над 600 метри се препорачуваат само рани и средно рани сорти, бидејќи вегетацијата е скратена.

4. Почва

Најдобри типови и pH

Најповолни се длабоки, растресити, добро дренирани иловесто-песокливи почви со добра водозадржувачка способност. Тешките, збиени почви со задржување на вода се најчестата причина за фузариозно и вертицилиозно венење.

При pH под 5,5 се блокира калциумот и магнезиумот, а се зголемува растворливоста на алуминиумот. При pH над 7,5 растенијата покажуваат хлороза поради недостапност на железо, манган и цинк. Корекцијата се врши со калцификација (варење) при кисела реакција, односно со кисели ѓубрива и сулфур при алкална.

Подготовка на почвата

Основната обработка се изведува на есен, на длабочина 30–35 см. Тогаш се внесува и арското ѓубре — 3–5 тони на декар, добро согорено, никогаш свежо. Свежото арско ѓубре внесува плевелно семе, нематоди и предизвикува бујна вегетација на сметка на плодоносењето. Пред садењето се врши предсеидбена подготовка со фреза на 10–15 см и формирање на леи.

Плодоредот е неопходен: домат не смее да се врати на иста површина порано од 3–4 години, а како претходна култура не смее да послужи ниту една култура од фамилијата Solanaceae (пиперка, модар патлиџан, компир, тутун). Најдобри претходни култури се житата, легуминозите, кромидот и зелјестите култури.

5. Избор на сорта и хибрид

Изборот на хибрид треба да поаѓа од пазарот, не од каталогот. Прашањата се: за кој период е производството, дали плодот се продава свеж или се преработува, колку далеку се транспортира и кои болести се веќе присутни на парцелата.

Детерминантни и индетерминантни типови

Детерминантните хибриди се користат за отворено производство и за индустриски домат — созревањето е групирано, што ја олеснува бербата. Индетерминантните се основа на пластеничкото производство, бидејќи даваат континуирана берба и повисок вкупен принос по квадратен метар.

Типови плод

• Салатни (round/beef) – крупен плод, 150–300 г, наменет за свежа потрошувачка.
• Индустриски – издолжен, со висок процент сува материја (над 5 %), цврста конзистенција, погоден за преработка.
• Шери и коктел – плод од 10–30 г, највисока цена по килограм, но и највисоки трошоци за берба.
• Розови сорти – високо ценети на локалниот и на балканскиот пазар поради вкусот, но со потенка покожица и покус рок на траење.
• Кластер (китка) – се бере со целата китка, важен за извоз.

Отпорност на болести

При купување семе задолжително се проверува кодот на отпорност на пакувањето. Најважни ознаки за нашите услови се: Fol (Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici, раси 0–2), Va/Vd (Verticillium), Mi (Meloidogyne – нематоди), TSWV (вирус на бронзавост), TYLCV (вирус на жолто-лисно кадравење), ToMV (вирус на мозаик), Pf (Cladosporium). Отпорноста не е апсолутна — таа значително ја намалува штетата, но не ја заменува агротехниката.

6. Производство на расад

Квалитетниот расад е основа за високи приноси. Поради лошо произведен расад многу производители го губат првиот или вториот род, или приносот останува трајно намален.

Сеидбата се врши во контејнери со 104 или 160 отвори, во сертифициран, стерилен супстрат со регулирана pH вредност и одреден воден и воздушен режим. Подготовка на супстрат од непроверена почва, песок и шумска земја не се препорачува — таквата мешавина често содржи патогени, има нерегулирана pH и неизбалансирана исхрана.

Клучни параметри:

• Температура на супстратот при ртење: околу 25 °C; по никнењето се спушта на минимум 14 °C, а на воздухот 14–18 °C, за да се спречи издолжување.
• За добар развој на коренот температурата на супстратот не смее да падне под 14–15 °C.
• Температура на водата за наводнување: 20–25 °C. Ладна вода директно од бунар предизвикува стрес на коренот.
• Релативна влажност по никнењето: 75–80 проценти, како превенција од полегнување на расадот (Pythium, Rhizoctonia).
• Основно правило за односот светлина–температура: при помала светлина температурата треба да биде пониска и обратно.

Наводнувањето се изведува почесто, со помали количини. Прекумерната влага е почеста причина за пропаѓање на расадот отколку сушата. Пикирањето, кога се работи со сеидба во лејки, се врши во фаза на прв вистински лист.

Расадот е готов за садење по 35–50 дена, кога има 5–7 вистински листови, дебелина на стеблото 5–7 мм и видлива прва цветна китка кај раното производство. Пред садењето задолжително се врши каљење: 7–10 дена постепено намалување на температурата и наводнувањето и зголемено проветрување.

7. Подготовка на нивата

По есенското длабоко орање и внесувањето на арското ѓубре, на пролет се врши затворање на браздите, потоа фрезирање и формирање на леи со висина од 15–25 см. Издигнатите леи се особено важни на потешки почви — тие ја подобруваат дренажата и ја забрзуваат загревањето на почвата, што овозможува порано садење.

Ѓубрењето со фосфорни и калиумови ѓубрива се врши со основната обработка, бидејќи фосфорот е слабо подвижен во почвата. Азотот се внесува делумно (околу една третина) пред садењето, а остатокот преку фертигација.

8. Подготовка на пластеник

Подготовката на објектот започнува веднаш по завршување на претходниот циклус, не непосредно пред садењето.

1. Отстранување на растителните остатоци – целосно, вклучувајќи го и коренот. Остатоците се извор на белокрилка, Tuta absoluta, вируси и склероции од Sclerotinia.
2. Дезинфекција на конструкцијата и алатот – со дозволени дезинфициенси; кај вирусни проблеми (особено ToBRFV) се користат средства со потврдено вирулицидно дејство.
3. Дезинфекција на почвата – најпрепорачлив еколошки метод е соларизација: покривање со проѕирна фолија во јули и август во траење од 4–6 недели, при што температурата во горниот слој надминува 45 °C и значително се намалува популацијата на нематоди и почвени габи. Алтернатива е запарување со водена пареа.
4. Замена или чистење на фолијата – извалканата фолија пропушта значително помалку светлина.
5. Поставување на инсект-мрежи на отворите за проветрување – мрежа со густина од 50 mesh е основната механичка бариера против белокрилката.

9. Време на садење по региони во Македонија

Ориентациските рокови се дадени во табелата; секоја година се коригираат според конкретните температури и ризикот од доцни пролетни мразеви.

10. Растојание при садење

Правилото што најчесто се прекршува е густината. Секое растение над оптималната густина ја намалува светлината за сите останати, го зголемува ризикот од сива мувла и го намалува просечниот квалитет на плодот. За индетерминантни хибриди во пластеник, целта е 2,5–3 растенија на квадратен метар.

Расадот се сади на длабочина малку поголема од онаа во контејнерот, но никогаш до котиледоните ако постои ризик од бактериски заболувања. Правилно посаден расад е добро притиснат — тестот е едноставен: ако при повлекување коренот излегува од почвата, садењето не е добро изведено.

11. Наводнување

Систем капка по капка

Капката е стандард во производството на домати, а не луксуз. Со неа водата се доставува во зоната на коренот, лисната маса останува сува (што директно го намалува притисокот од пламеница и бактериски болести), и се овозможува фертигација.

Основни технички параметри: капалки на растојание 30–33 см, проток 2–4 l/h, работен притисок 0,8–1,2 бари, задолжителен филтер (дискаст или песочен), и еден или два лателна по ред во зависност од ширината на леата.

Количина на вода и најважни фази

Вкупната сезонска потрошувачка на вода изнесува приближно 350–500 m³/декар кај отвореното производство и 500–750 m³/декар кај долгата пластеничка сезона. Дневната потреба се движи од 1–2 l/растение во раната фаза до 2,5–4 l/растение при полн род во топол период.

Критични фази во кои недостигот од вода директно го намалува приносот:

1. Прифаќање по расадувањето (првите 10 дена).
2. Цветање на првите 2–3 китки.
3. Интензивно наголемување на плодовите.
4. Периодот меѓу берби, кога растението истовремено полни плодови и формира нови китки.

Најчести грешки при наводнувањето

• Нередовно наводнување со големи амплитуди на влага — води до вршна гнилеж и пукање на плодовите.
• Наводнување со преголеми количини поретко — водата поминува под коренот и ги измива нитратите.
• Наводнување доцна попладне или навечер во пластеник — лисната маса останува влажна преку ноќ и се создаваат идеални услови за Botrytis.
• Неконтролирана EC вредност на почвениот раствор — при вредности над 3,5 mS/cm растението не може да ја усвои водата дури и кога почвата е влажна.

12. Прихрана на доматите

Изнесувањето на хранливи материи е основа за пресметка. За секој тон произведени плодови доматот изнесува приближно 2,5–3,5 kg N, 0,5–0,8 kg P₂O₅, 4,0–5,5 kg K₂O, 2,5–3,0 kg CaO и 0,4–0,6 kg MgO. Од овие бројки веднаш е јасно дека доматот е калиумова култура — потребата за калиум е речиси двојно поголема од онаа за азот.

Секоја прихрана треба да се темели врз агрохемиска анализа на почвата, а не врз шаблон.

Динамика на прихраната по фази

Улога на поединечните елементи

Азот го поттикнува вегетативниот пораст, но при вишок и неурамнотежност со останатите елементи предизвикува опаѓање на цветовите, бујна лисна маса и мека, слабо обоена, кратко трајна плодова маса.

Фосфор влијае врз вкоренувањето, раностасноста и квалитетот на плодовите. Најдобро се внесува со основното ѓубрење.

Калиум е одлучувачки за големината, цврстината, бојата и содржината на сува материја во плодот. Недостигот се препознава по нерамномерно созревање и жолто-зелени „рамења“ на плодот.

Калциум е слабо подвижен во растението и се пренесува со транспирацискиот тек. Затоа вршната гнилеж почесто е последица на неправилно наводнување, висока EC или преголема доза азот, отколку на реален недостиг на калциум во почвата.

Магнезиум е централен атом во молекулата на хлорофилот; недостигот е чест кај интензивна калиумова прихрана поради антагонизам меѓу K и Mg.

Микроелементи – железо, бор, манган, цинк, молибден. Најчести проблеми во нашите услови се хлорозата поради недостапно железо на алкални почви и деформација на плодот поради недостиг на бор.

Симптоми при недостаток на хранливи материи

Фертигација

Фертигацијата (внесување на ѓубрива преку системот за наводнување) е најефикасниот метод, бидејќи количествата ѓубрива можат повеќекратно да се намалат — во растворена состојба се внесуваат директно во ризосферата. Практични правила: се користат целосно водорастворливи ѓубрива, се избегнуваат хлоридни форми, се одржува pH на растворот 5,8–6,2 и EC 1,8–2,6 mS/cm, а по прихраната системот се испира со чиста вода 5–10 минути за да се спречи затнување на капалките.

13. Малчирање

Малчирањето со полиетиленска фолија (најчесто црна, сребрено-црна или бела на црна) е една од мерките со најдобар однос трошок–ефект во производството на домати. Ефектите се:

• Загревање на почвата и можност за садење 7–14 дена порано.
• Спречување на ‘ртењето на плевелите во леата.
• Одржување на стабилна почвена влага и намалена потрошувачка на вода за 15–25 проценти.
• Спречување на прскање на почвени честички врз долните листови при наводнување — што директно ја намалува примарната инфекција со Alternaria и бактериски дамкавости.
• Почист плод и помал процент отпад.

Сребрената фолија дополнително ги одбива лисните вошки и трипсот, што ја намалува појавата на вирусни заболувања. Црната фолија во летниот период може да ја прегрее почвата, па на јужните локалитети се препорачува бело-црна фолија со белата страна нагоре.

14. Врзување

Врзувањето започнува кога растението достигне висина од 30–40 см. Во пластеник секое стебло се врзува одделно со врвка (манила) поврзана за хоризонтална жица над редот, при што врвката се обвиткува околу стеблото при секој нов пораст. Кај високите индетерминантни хибриди се користи систем со макари, што овозможува спуштање на растението и продолжување на бербата.

На отворено се користат колци со висина 150–180 см, забиени 30–40 см во почвата, или конструкција со жица во три нивоа. Врзувањето не смее да биде тесно околу стеблото — јамката се остава лабава, во форма на осмица, за да не го стегне стеблото при задебелување.

15. Кастрење

Отстранување на колтуци (заперци)

Заперците се отстрануваат додека се долги 5–7 см. Ако се остават да прераснат, растението непотребно троши храна, а раната што останува по кинењето е поголема и претставува влезна врата за инфекција. Затоа се препорачува по секое филизење да се изврши превентивна заштита.

Операцијата се изведува рачно, наутро, откако ќе испари росата, и никогаш при влажно време. Кај вирусни проблеми алатот и рацете се дезинфицираат при преминување од ред во ред.

Формирање на растението

Во пластеник доматот стандардно се одгледува на едно стебло. Кај некои хибриди и при пониска густина се применува одгледување на две стебла, при што се задржува заперокот под првата цветна китка. На отворено, кај детерминантни сорти, се остава послободен пораст со 2–3 стебла.

Врвот се потфаќа (пинцирање) кога ќе се формираат саканиот број китки — во нискиот пластеник обично по четвртиот до петтиот спрат со заметнати плодови. Потфаќањето се врши два листа над последната китка, за да остане доволна лисна површина за нејзино полнење.

Отстранување на листови

По првата берба се отстрануваат листовите под убраната китка, и мерката се повторува по секоја наредна берба. Со тоа се постигнува подобра вентилација и продирање на светлина меѓу растенијата. Правилото е да не се отстрануваат повеќе од 2–3 листа неделно и никогаш листови над плодоносната зона — тие се фабриката за храна на плодот.

16. Специфичности на производството во пластеници

Управувањето со микроклимата е главната работа на пластеничкиот производител. Проветрувањето започнува кога температурата ќе надмине 25–26 °C и се затвора пред пад на температурата навечер, за да не дојде до кондензација на лисната маса. Кај објекти со странична и кровна вентилација, отворањето треба да е постепено и никогаш од страната на ветерот при силен ветер.

Оплодувањето во затворен простор е слабата точка на системот. На поголеми површини стандард се кошници со бумбари (по правило една кошница на 1.000–2.000 m², во зависност од производителот и сезоната). На помали површини се применува вибрирање на носечката конструкција, електрични зујалици, воздушни вентилатори или, во краен случај, хормонски препарати. Хормонското оплодување е најмалку пожелно — дава плодови со помалку семе, често со празнини и послаб вкус.

17. Специфичности на производството на отворено

На отворено, приоритет е избегнување на пламеницата и обезбедување стабилна влага. Практични мерки: садење во правец кој овозможува проветрување на редовите, наводнување исклучиво со капка (никогаш вештачки дожд), малчирање, редовен мониторинг по секој дожд и подготвеност за превентивно третирање пред најавена нестабилна временска состојба.

Кај индустрискиот домат берба се планира кога 80–90 проценти од плодовите се зрели. Кај детерминантните сорти често се работи без врзување, но тогаш е задолжително малчирање, инаку плодот во контакт со влажна почва гние.

18. Најважни болести кај доматите

Пламеница (Phytophthora infestans)

Симптоми: маслинесто-кафеави, водени дамки на листовите, кои брзо се шират; на опачината при влага се појавува бела мицелиска превлака; на стеблото темни зони; на плодот тврди, нерамни кафеаво-бронзени зони.
Услови: температура 15–22 °C во комбинација со релативна влажност над 90 проценти или влажен лист подолго од 8–10 часа — типично по продолжени дождови и роса.
Превенција: плодоред, отстранување на самоникнати компири и растителни остатоци, капка наместо орошување, проветрување, малчирање, избор на толерантни хибриди.
Препораки: превентивни третмани со контактни фунгициди (бакарни препарати, манкозеб) пред најавени врнежи, а системични препарати само при потврден притисок, со задолжително менување на групите на активни материи заради спречување на резистентност.

Рана пламеница / црна дамкавост (Alternaria solani)

Симптоми: кафеави дамки со концентрични прстени („тарџет“ дамки) на постарите листови, кои се шират нагоре; на плодот темна вдлабната зона околу дршката.
Услови: топло и влажно време (24–29 °C), почеста појава кај растенија ослабени од недостиг на азот или од преоптоварување со плод.
Превенција: урамнотежена исхрана, отстранување на долните листови, малчирање, плодоред од најмалку 3 години.
Препораки: третмани почнувајќи од појава на првите дамки на долните листови, во интервали од 7–14 дена според притисокот.

Сива мувла (Botrytis cinerea)

Симптоми: сива, правкаста превлака на стебло, лист и плод; „духови дамки“ — светли кружни ореоли на зелениот плод; венење на цели гранки при инфекција на местото на кинење на заперок.
Услови: релативна влажност над 90 проценти, температура 15–20 °C, слаба вентилација — типичен пролетен и есенски проблем во пластеници.
Превенција: ова е болест што се решава со микроклима, не со прскање — проветрување, избегнување на вечерно наводнување, помала густина, кинење на заперци и листови по суво време, отстранување на заразените делови надвор од објектот.
Препораки: ботрицидите се применуваат ротирачки, со строго почитување на каренцата, бидејќи Botrytis многу брзо создава резистентност.

Пепелница (Leveillula taurica, Oidium neolycopersici)

Симптоми: кај Leveillula жолти дамки на лицето на листот, а бела прашкаста превлака на опачината; кај Oidium бела превлака на лицето.
Услови: топло, суво време со високи ноќни влажности; чест проблем во летниот период.
Превенција: проветрување, урамнотежена исхрана, отстранување на растителни остатоци.
Препораки: препарати на база на сулфур при температури под 28 °C, ротација со други групи фунгициди.

Бактериски заболувања

Најзначајни се бактериската дамкавост (Pseudomonas syringae pv. tomato), бактериската краставост (Xanthomonas spp.) и бактерискиот рак (Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis).
Симптоми: ситни темни дамки со жолт ореол на листот; кај бактерискиот рак — едностран венење на листот, темни пруги по стеблото, а на пресек кафеаво обојување на спроводниот сноп; на плодот ситни бели дамки со темен центар („птичјо око“).
Услови: топло, влажно време, механички повреди, наводнување со контаминирана вода.
Превенција: ова е клучно — сертифицирано и третирано семе, дезинфекција на алат и рамки, избегнување на работа при влажна лисна маса, отстранување и уништување на заболените растенија, плодоред.
Препораки: хемиската заштита е ограничена; бакарните препарати имаат само превентивен ефект и не ја лечат воспоставената инфекција.

Вирусни заболувања

Најзначајни за нашето подрачје се вирусот на бронзавост (TSWV, пренесуван од трипс), вирусот на жолто-лисно кадравење (TYLCV, пренесуван од белокрилка), вирусот на мозаик (ToMV, механички пренос) и во последните години вирусот на кафеава наборана плодовост (ToBRFV).
Симптоми: мозаичност, кадравост и деформација на листовите, бронзени прстени на плодот, застој во порастот, нерамномерно созревање.
Превенција и препораки: не постои куративна мерка. Заштитата се спроведува преку контрола на векторите (инсект-мрежи, лепливи плочи, инсектициди), употреба на отпорни хибриди, строга хигиена при работа, дезинфекција на алат и уништување на заразените растенија.

Фузариозно венење (Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici)

Симптоми: пожолтување и венење што почнува од едната страна на растението и од долните листови; на надолжен пресек на стеблото — кафеаво обојување на спроводните садови; растението вене преку ден и делумно се опоравува навечер.
Услови: топла почва (25–28 °C), кисела реакција, монокултура.
Превенција: плодоред од најмалку 4 години, отпорни хибриди (Fol), калемење на отпорна подлога, дезинфекција или соларизација на почвата, избегнување на вишок азот во амониумска форма.

Вертицилиозно венење (Verticillium dahliae)

Симптомите се слични на фузариозата, но се јавуваат при пониски температури (20–25 °C), а обојувањето на садовите е послабо изразено. Мерките се идентични, со акцент на плодоред и отпорни хибриди со ознака V.

19. Најважни штетници кај доматите

Доматен молец (Tuta absoluta)

Најопасниот штетник кај доматот. Ларвата прави неправилни, проѕирни мини во листот, а потоа се вбушува во стеблото и плодот, каде оставените ходници се загадени со измет и плодот станува неупотреблив.
Заштита: феромонски стапици за мониторинг и масовно фаќање (една стапица на 500 m² за мониторинг), инсект-мрежи, отстранување и уништување на нападнатите листови и плодови надвор од објектот, препарати на база на Bacillus thuringiensis, спиносини и абамектин со строга ротација на активни материи, како и предаторот Nesidiocoris tenuis во биолошки програми.

Белокрилка (Bemisia tabaci, Trialeurodes vaporariorum)

Директните штети настануваат со смукање на соковите, но многу поголема е индиректната штета: медната роса на плодовите и последователниот развој на габи причинители на чадливост, како и преносот на вирусот TYLCV.
Заштита: истражувањата спроведени во Гевгелиско покажаа дека програмиран пристап со комбинација на адултициди и ларвициди во интервали од 8–12 дена, применет навремено, ја држи популацијата под прагот на штетност (под 2 ларви на cm²), додека закаснетата класична заштита дозволува популации над 15 ларви на cm² со значајна загуба на квалитет и принос. Жолти лепливи плочи, инсект-мрежи 50 mesh и биолошкиот агенс Encarsia formosa се составен дел на програмата.

Лисни вошки (Myzus persicae, Macrosiphum euphorbiae)

Се хранат на врвовите и на опачината на листовите, предизвикуваат кадравост и лачат медна роса. Најважна е нивната улога како вектори на вируси.
Заштита: сребрена малч-фолија, жолти лепливи плочи, отстранување на плевелите околу објектот, природни непријатели (Aphidius colemani, бубамари), а хемиски третман само по надминување на прагот.

Трипс (Frankliniella occidentalis, Thrips tabaci)

Смукањето предизвикува сребренести дамки на опачината на листот, а трипсот е и пренесувач на TSWV. Во заштитен простор има околу 15 генерации годишно со целосно испреплетени стадиуми на развој.
Заштита: сино-жолти лепливи траки за мониторинг и делумно намалување на популацијата, хигиена и отстранување на растителните остатоци. Бидејќи јајцата се положени во ткивото, а куклењето се одвива во почвата, третманите мора да се повторат на 3–5 дена и да се прилагодат на животниот циклус, инаку ефектот е слаб. Добри резултати дава активната материја спинозад. Задолжителна е ротација на препарати од различни групи, бидејќи трипсот исклучително брзо создава резистентност.

Обичен пајак (Tetranychus urticae)

Се јавува при топло и суво време. Симптоми: ситни жолти точки на листот, кои преминуваат во бронзена боја, и фина пајажина на опачината и врвовите.
Заштита: зголемување на влажноста, миење на растенијата, предаторот Phytoseiulus persimilis, акарициди со различен механизам на дејство.

Совици (Helicoverpa armigera, Agrotis spp.)

Гасениците на памуковата совица се вбушуваат во плодот и го прават неупотреблив; поткорнувачките совици ги прегризуваат младите растенија при површината на почвата.
Заштита: есенско длабоко орање со кое се уништуваат куклите во почвата, редовно сузбивање на плевелите, феромонски стапици за следење на летот, третман во фаза на млада гасеница (пред вбушувањето), препарати на база на Bacillus thuringiensis.

Нематоди (Meloidogyne spp.)

Предизвикуваат карактеристични гали (задебелувања) на коренот, заостанување во порастот и венење при топли денови. Проблемот е особено изразен во пластеници со долгогодишна монокултура.
Заштита: отпорни хибриди (Mi), калемење, соларизација, плодоред со култури што не се домаќини, и по потреба применети нематоциди.

Лисни минери (Liriomyza spp.)

Прават змијолики мини во листот, ја намалуваат фотосинтетската површина. Заштитата се базира на жолти плочи, отстранување на нападнатите листови и паразитоидот Diglyphus isaea.

20. Интегрирана заштита

Интегралната заштита е систем во кој сите расположливи методи — агротехнички, механички, физички, биолошки и хемиски — се користат координирано, а хемиските средства се применуваат само кога другите мерки не се доволни и кога е надминат економскиот праг на штетност.

Практична рамка за производителот:

1. Мониторинг – редовен обиод двапати неделно, со лепливи плочи и феромонски стапици.
2. Праг на штетност – одлуката за третман се носи врз основа на број на единки, не врз основа на календар.
3. Избор на препарат – предност на селективни средства кои ги штедат корисните инсекти и опрашувачите, со најниска токсичност и најкратка каренца.
4. Ротација на активни материи – никогаш две последователни примени од иста хемиска група.
5. Техника на апликација – прскањето се врши откако ќе испари росата, најдобро во попладневните часови, со добра покриеност на опачината на листот.
6. Хигиена – миење и дезинфекција на прскалката по секое третирање, отстранување на растителните остатоци и плевелите околу објектот.
7. Каренца – строго почитување, особено во периодот на берба кога се бере на секои 2–3 дена.

21. Биолошко (органско) производство на домати

Органското производство на домати се темели на превенција. Основни столбови се: долг плодоред, зелено ѓубрење и компост наместо минерални ѓубрива, толерантни сорти, соларизација, механичко сузбивање на плевелите под малч од органски материјал или биоразградлива фолија, и биолошка контрола на штетниците со предатори и паразитоиди.

Дозволени средства за заштита се препаратите на база на бакар и сулфур, Bacillus thuringiensis, спиносад од природно потекло, масла од ним, растителни екстракти и микробиолошки препарати (Trichoderma, Beauveria bassiana).

При чувањето на органскиот домат не се дозволени средства кои го забрзуваат (етилен) или го успоруваат дозревањето. Единствената можност е примена на соодветни температури според фазата на зрелост, а во последно време и топлотни третмани — топла пареа, топол воздух или топла вода (на пример, 50 °C во траење од 15 секунди), кои даваат добри резултати во контролата на болестите при чувањето, а плодовите остануваат без хемиски резидуи.

22. Берба

Бербата се врши рачно, наутро, кога плодовите се поладни. Степенот на зрелост се определува според дестинацијата:

Кај пластеничкото производство бербата се врши на секои 2–4 дена, а во период на врв дури и секој ден. Сортирањето се врши веднаш, рачно, а оштетените плодови задолжително се отстрануваат бидејќи се потенцијален извор на инфекција за здравите.

23. Чување и транспорт

По бербата првиот приоритет е брзо намалување на температурата на плодот. Топлите плодови директно од пластеник, ставени во контејнери, продолжуваат интензивно да дишат и брзо ја губат цврстината.

Доматот е чувствителен на ладна повреда. Подолго чување под 10 °C кај недозреани плодови води до губење на бојата, цврстината и особено на вкусот, како и до неправилно дозревање. Оптималната температура за дозревање е 18–20 °C при релативна влажност до 90 проценти.

При транспорт контејнерите мора да имаат доволно меѓусебно растојание за сигурна циркулација на воздухот. Доматот не смее да се складира заедно со култури кои интензивно испуштаат етилен (јаболка, банани, круши) ако целта е одложување на зреењето.

24. Најчести грешки на производителите

• Сопствен расад од непроверен супстрат и семе — најскапата „заштеда“ во целото производство.
• Садење во ладна почва, само затоа што „комшијата веќе засади“.
• Прегуста садба, со очекување дека повеќе растенија значат поголем принос.
• Прекумерна азотна прихрана — бујна зелена маса, малку плодови и мека, кратко трајна стока.
• Прихрана без агрохемиска анализа, по препорака „од продавница“.
• Нередовно наводнување со големи амплитуди — вршна гнилеж и пукање на плодот.
• Задоцнето филизење, при што заперците трошат храна и се создаваат големи рани.
• Заштита по појава на видлива штета наместо превентивно, според прогноза и мониторинг.
• Употреба на ист препарат повеќекратно во сезоната, што води до резистентност.
• Оставање на растителни остатоци во и околу објектот по завршување на циклусот.
• Занемарување на проветрувањето во преодните месеци, што е директна покана за сива мувла.
• Непочитување на каренцата во период на интензивна берба.

25. Практични совети за почетници

• Започнете со помала површина и еден или два добро познати хибриди, наместо со пет хибриди на голема површина.
• Купете термометар со минимум и максимум, како и термометар за температура на почвата. Тоа е најевтината инвестиција со најголем ефект.
• Направете агрохемиска анализа на почвата пред првата сезона. Таа важи 3–4 години и ја враќа цената со првата коригирана прихрана.
• Водете дневник: датум на садење, датуми и дози на прихрана, датуми и препарати за заштита, датуми на берба и принос. Без евиденција нема подобрување од сезона во сезона.
• Не купувајте препарати „за сè“ — купувајте според конкретно утврден проблем и по консултација со стручно лице.
• Проверете го пазарот пред садењето, не по бербата.

26. Практични совети за професионални производители

• Воведете мерење на EC и pH на почвениот раствор или дренажата и водете ги вредностите во дневник; тоа е разликата меѓу претпоставка и управување.
• Планирајте ротација на активни материи за целата сезона однапред, по FRAC и IRAC групи, наместо ad hoc одлуки.
• Со лисна анализа во фазата на 3–4 китка споредете ги реалните вредности со стандардите — тоа овозможува корекција пред симптомите да станат видливи.
• Пресметајте ја економската граница на бербата: во продолжен циклус доаѓа момент кога трошокот за одржување, заштита и берба на последните китки го надминува приходот.
• Инвестирајте во бумбари наместо во хормонско оплодување — разликата се гледа во калибарот и во процентот прва класа.
• Работете со калемени растенија на површини со утврдено присуство на нематоди, фузариоза или вертицилиоза. Повисоката цена на расадот е неспоредливо помала од загубата од венење при полн род.
• Планирајте соларизација во јули и август како редовна мерка, не како интервенција по проблем.

Напомена: препораките за средства за заштита на растенијата се дадени ориентациски. Изборот, дозирањето и каренцата задолжително се проверуваат од актуелната листа на дозволени препарати и по консултација со стручно лице од областа на заштитата на растенијата.