Болести и штетници кај домати: Препознајте ги и спречете ги без хемија
Секој кој барем еднаш во животот одгледувал домати знае колку брзо нештата можат да тргнат наопаку. Едно утро сè е во ред — следното, листовите се пожолтени, стеблата венат, а плодовите имаат мрлави дамки кои ниту еден ѓубрен и вода не можат да ги поправат.
Проблемот во повеќето случаи не е во грижата — туку во препознавањето. Кога знаете со кој непријател се справувате, имате и алатка да го спречите или уништите. И тоа без да посегнете по хемиски препарати кои остануваат во плодот, во почвата и на крај — во вашата храна.
Овој текст е практичен водич за двете најголеми групи проблеми кај доматите: болестите (пламеница, фузариозно венење, сива пегавост и уште неколку) и штетниците (белокрилка, трипси, лисни вошки). За секој — симптоми, причина и органски начин на справување, потврден и препорачан од стручни агрономи.
Прво — зошто болестите и штетниците воопшто се појавуваат
Пред да зборуваме за конкретни непријатели, важно е да го разберете основниот принцип: болестите и штетниците не се случуваат случајно. Тие се последица на услови кои им погодуваат.
Влажност над 50 проценти во воздухот е отворена покана за габни болести. Густо посадени растенија без проветрување се идеален амбиент за ширење на инфекции. Несоодветно ѓубрење со вишок азот дава бујна зелена маса — точно она што го сакаат лисните вошки и белокрилките. Несменување на културите на исто место повеќе години ги акумулира патогените во почвата.
Со други зборови — добрата агротехника е прва линија на одбрана. Правилен плодоред, оптимално растојание, наводнување капка-по-капка, избор на отпорни сорти — сите овие мерки не само што го зголемуваат приносот, туку директно ги намалуваат условите за развој на болести и штетници.
Но и кога ги сторите сите работи правилно, непријателите пак можат да дојдат. Тогаш доаѓа на ред препознавањето.
БОЛЕСТИ КАЈ ДОМАТОТ
Пламеница (Phytophthora infestans) — најопасниот непријател
Како ја препознавате: Пламеницата ги напаѓа сите надземни делови на растението — листовите, стеблата и плодовите. На листовите се појавуваат маслести, нерегуларни дамки кои брзо потемнуваат и добиваат кафеаво-сива боја. На опачината на листот, при висока влажност, се формира белузлав мицелиум — препознатлив знак на пламеница. Плодовите добиваат цврсти, кафеави дамки кои ги прават неупотребливи.
Зошто се јавува: Габното заболување особено брзо се шири при чести летни дождови, висока влажност и умерени температури. Ако имате влажни ноќи и свежи денови во јули и август — следете ги растенијата секојдневно.
Органска заштита:
Превенцијата е клучна — по можност да не дојде до зараза. Семето за расад биолошки се дезинфицира со природна ферментација: извадените семки се ставаат во отворени буриња 5-7 дена на температура 25-27°C. Во тек на ферментацијата се инактивираат паразитните габи, бактерии и вируси.
При први знаци на пламеница или превентивно при ризични временски услови: прскање со 1% бордовска чорба или 0,2% препарат „Шампион” (бакарен хидроксид). Бакарните препарати се дозволени во органското производство и се стандардна превентивна мерка.
Заболените растенија или делови веднаш отстранете ги и уништете ги — не ги оставајте во компост.
Сива лисна пегавост (Septoria lycopersici) — потценет проблем
Како ја препознавате: Ситни, тркалезни дамки на листовите со светол центар и темна граница. Центарот на дамките со текот на времето станува сиво-бел со ситни темни точки (пикниди). Заразата почнува од долните листови и се шири нагоре. Сериозната зараза предизвикува масовно опаѓање на листовите.
Зошто се јавува: Габата презимува на заразени растителни остатоци. Шири се со прскање на водата при дождот или вештачко наводнување. Затоа наводнувањето по листовите е директен ризик за оваа болест.
Органска заштита: Истите мерки како за пламеницата — бакарни препарати, редовни прегледи, отстранување на заболените делови, наводнување исклучиво при коренот.
Лисна мувла (Fulva fulva) — проблем на заштитените простори
Како ја препознавате: Оваа болест скоро исклучиво се јавува во пластениците и стакленициците, ретко на отворено. На горната страна на листовите се јавуваат жолтеникави дамки со нерегуларна форма. На опачината на листот, точно под дамките, расте кадифест, маслиново-кафеав до виолетов слој — мицелиумот на габата.
Зошто се јавува: Габата се задржува во остатоците од заразени растенија. Зарази се случуваат преку воздушно струење или директен контакт при работа. Висока влажност во пластеникот се основниот предуслов.
Органска заштита: Дезинфекција на супстратот пред сезоната со биопрепарати врз база на Trichoderma spp. — природна почвена габа која е антагонист на патогените. Одржување на добра вентилација во пластеникот. Отстранување на сите заразени растенија. Биолошка борба со суперпаразитот Hausfordia pulvinata, кој ги напаѓа спорите на Fulva fulva.
Вертицилиозно и фузариозно венење — тивките убијци
Вертицилиозно венење (Verticillium albo-atrum и Verticillium dahliae)
Как ги препознавате: Симптомите обично почнуваат на постарите (долни) листови — жолтило во форма на буква V, кое почнува од рабовите на лиската. Растението постепено вени, иако почвата е влажна. Кога ќе ги пресечете долниот дел на стеблото и основните гранки, ќе видите кафеаво обојување на спроводното ткиво — ова е дијагностички знак.
Зошто се јавува: Габата се задржува во почвата во вид на посебни органи за конзервација (склероции) — со години. Влегува преку коренот и ги блокира спроводните садови. Осетливите сорти се особено изложени.
Органска заштита: Единствената сигурна превентивна мерка е одгледување на отпорни сорти. При купување на хибриди, прверете ги ознаките на пакувањето — ознаката V значи отпорност на Verticillium. Плодоред минимум три години. Длабоко есенско орање за уништување на заразените растителни остатоци.
Фузариозно венење (Fusarium oxysporum f.sp. lycopersici)
Како го препознавате: Симптомите се слични на вертицилиозното венење — жолтило на долните листови, некроза на спроводното ткиво, заостанување во растот и на крај потполно венење и сушење. Разликата: фузариозното венење е поизразено во потоплите региони со влажна клима и почесто ги убива растенијата целосно.
Зошто се јавува: Габата се задржува во почвата на заразени растителни остатоци. На помали растојанија се пренесува со вода и алат. На поголеми — преку заразен расад или супстрат.
Органска заштита: Одгледување на отпорни генотипови е единствената сигурна мерка — ознаките F1 и F2 на пакувањата означуваат отпорност на двете физиолошки раси на оваа габа. Плодоред, длабоко орање, дезинфекција на алатот, купување на сертифициран расад.
Трулежи — кога влагата е непријател
Трулеж на коренот и приземниот дел (Phytophthora nicotianae): Габата навлегува во стеблото кај основата и го блокира спроводниот систем. Прво венење, потоа брзо сушење. Болеста брзо се шири на соседните растенија. Превенција: плодоред, дезинфекција на супстратот, наводнување капка-по-капка.
Бел трулеж (Sclerotinia sclerotiorum): Се развива при продолжено ладно и влажно време. Ги напаѓа приземните и подземните делови. На заразените места се формира бела, памучеста гницелина. Превенција: плодоред, добра дренажа, уништување на заразените растенија.
Сив трулеж (Botrytis cinerea): Честа болест во пластениците при ниски температури и висока влажност. Се препознава по сивиот кадифест налик-на-прашина премаз на заразените делови. Влегува преку механички оштетувања, отвори од инсекти или пукнатини. Превенција: вентилација, отстранување на оштетените делови, хигиена во пластеникот.
Бактериози — кога дождот е непријател
Бактериозна црна пегавост (Pseudomonas syringae pv. tomato): Топло и влажно време, чести дождови и наводнување со прскање се директни предуслови. На листовите се јавуваат мали, темни, маслести дамки со жолт обод. Превенција: наводнување при коренот, плодоред, отстранување на заразените остатоци, бакарни препарати.
Бактериозна краставост на плодовите (Xanthomonas campestris pv. vesicatoria): Дамките на плодовите почнуваат со темнозеленкаста боја, а подоцна формираат темни, скоро црни красти. Заразените плодови се пазарно неупотребливи. Мерките за заштита се исти.
Бактериозно венење и рак (Clavibacter michiganense subsp. michiganense): Делумно или потполно венење, некроза на надземните делови, дамки и ранички на стеблото и лисјата. Карактеристичен знак е пукање на ткивото — оттаму и името „рак”. Задолжителни мерки: употреба на здраво сертифицирано семе, 3-5 годишен плодоред, бакарни фунгициди за намалување на секундарните инфекции.
Вируси — невидливите непријатели
Вирус на мозаикот на тутунот (Tobacco mosaic virus): Листовите добиваат мозаична, измешана жолто-зелена шара. Растенијата заостануваат во растот. Вирусот се пренесува со семето и преку механички повреди. Важно: во текот на негата на расадот и во вегетација — не пушете! Рацете со никотин директно го пренесуваат вирусот на растенијата.
Вирус на мозаикот на краставицата (Cucumber mosaic virus): Заболените растенија заостануваат во растот, цветовите стануваат стерилни, формираните плодови се ситни и неупотребливи. Зараза до 10% од насадот е доволна за значителна загуба на принос.
Вирус на бронзена некроза (Tomato spotted wilt virus): Бронзена боја прво на опачината на листот, потоа по целата лиска. На плодовите — бледо-розови зони со концентрични прстени. Вирусот ИСКЛУЧИВО го пренесуваат трипсите — ова е уште една причина зошто контролата на трипсите е критична.
ШТЕТНИЦИ КАЈ ДОМАТОТ
Белокрилка (Trialeurodes vaporiarum) — ситна, но опасна
Как ја препознавате: Ситни, бели инсекти на опачината на листовите кои при допирање на растението полетуваат во облак. Листовите со тек на времето добиваат леплива, сјајна медена роса — секрет на белокрилката — на кој подоцна се развива чаден мицелиум кој ги блокира порите и ја намалува фотосинтезата.
Зошто е опасна: Освен директните штети, белокрилката е вектор на бројни вируси. Масовната зараза може да го уништи целиот насад.
Органска заштита:
Биолошка борба — вовед на паразитот Encarsia formosa, кој е природен непријател на белокрилката. Правилото: внесете го паразитот кога има само две белокрилки на едно растение. Доцниот вовед е помалку ефикасен.
Механички мерки: лепливи жолти плочи кои ги привлекуваат и фаќаат белокрилките. Поставувајте ги при влезот во пластениците и меѓу редовите.
Биопрепарати: препарати врз база на Verticillium lecanii и паразитот Eretmocerus eremicus. Дозите и роковите определувајте ги со стручен советник.
Лисен минер (Liriomyza bryoniae) — штетите кои ги гледате доцна
Как го препознавате: Карактеристични светли, кривулести ходници (минирани патеки) во ткивото на листот — ларвите на минерот живеат и се хранат внатре во листот. Напаѓа кај посилни инфестации многу листови одеднаш.
Органска заштита: Ботанички инсектициди — Pyrethrum (пиретрин), Neem (Azal-T/S базирани на азадирахтин). Лепливи жолти плочи за следење на бројот. Биолошки паразити: Diglyphus isaea и Dacnusa sibirica — поставување 25 паразити на м² неделно додека трае заштитата.
Трипси (Frankliniella occidentalis и Thrips tabaci) — и вектори и штетници
Как ги препознавате: Ситни, издолжени инсекти (1-2 мм), жолтеникави до кафеави. Предизвикуваат сребрено-бели дамки на листовите, а на плодовите — деформации и краставост. Важно: трипсите се ЕДИНСТВЕНИОТ вектор на Tomato spotted wilt virus — контролата на трипсите е директна превенција на вирусот.
Органска заштита:
Биолошки предатори: Orius laevigatus — 1-2 предатори на м² се пуштаат неколку пати. Ентомопатогени габи: Beauveria bassiana — биопрепарат кој ги инфицира и убива трипсите. Исто така: Amblyseius degenerans и Amblyseius cucumeris.
Механички мерки: сини лепливи плочи (трипсите се привлечени од сина боја) за следење на популацијата — поставување на секои 50 м² во пластеникот.
Лисни вошки (Myzus persicae и Macrosiphum euphorbiae) — колонии кои растат преку ноќ
Как ги препознавате: Сиво-зелени или жолтеникави ситни инсекти кои формираат густи колонии на младите изданоци, опачината на листовите и цветните папки. Листовите се кривулат и виткаат. Вошките излачуваат медена роса на која расте чаден мицелиум. Освен директните штети, лисните вошки пренесуваат вируси.
Органска заштита:
Биолошки непријатели: Chrysoperla carnea (лавицата на вошките) — 10-30 ларви на м², Aphidius colemani — 4-8 индивидуи на м², пуштање 4-6 пати во неделни интервали, Harmonia axyridis (азиска дамка-бубамара) — 20-30 ларви на инфицираното место.
Механички мерки: силна млаз вода — директно прскање го снема голем дел од колонијата.
Биопрепарати: калиумов сапун (контакт инсектицид дозволен во органско производство) — директно прскање на колониите. Масла од растенија (масло од репка, нане) — задушување на вошките.
Превенцијата е секогаш поевтина од лекувањето
Поглавјето за болести и штетници е долго — но пораката е едноставна.
Поголемиот дел од проблемите кои овде ги опишавме може да не се случат воопшто ако: купувате сертифициран расад и семе, применувате плодоред, садите на правилно растојание, наводнувате исклучиво при коренот, редовно ги прегледувате растенијата и веднаш ги отстранувате заболените делови.
Органската заштита не е помалку ефикасна од хемиската. Таа бара повеќе познавање, повеќе внимание и побрза реакција. Но на крај производот е чист, здрав и вреден — и за вас, и за оној кој ќе го јаде.
Zemjodelie.mk редовно ги следи новите истражувања и препораки во областа на органската заштита. Доколку имате конкретен проблем со ваши домати — опишете ги симптомите во коментарите или испратете фотографија. Нашиот тим ќе ви помогне да го идентификувате проблемот.
Извор: Водич за органско производство на домат, Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство на РМ, автор Д-р Љупчо Михајлов, Земјоделски факултет при Универзитет „Гоце Делчев” — Штип.
Придружете се во нашата заедница на Земјоделие.мк на Вибер, Телеграм, Фејсбук бидете дел од најголемето земјоделско семејство во кое сте секогаш добредојдени.
Доколку нешто продавате или купувате посетете го огласникот WWW.PETEL.MK
