Кои опасни карантински болести и штетници ќе ги следи Македонија во 2026 година? Голем водич за земјоделците

Секоја година, некаде помеѓу расадниците, граничните премини и обичните селски дворови, се одлучува дали една земја ќе го задржи здравјето на своето растително производство или ќе плати цена што се мери со децении. Токму тоа е смислата на фитосанитарниот мониторинг — тивка, слабо забележлива работа што најчесто ја забележуваме само кога веќе е доцна.

Со Програмата за фитосанитарна политика за 2026 година, објавена во „Службен весник“ бр. 30 од 13 февруари 2026 година, за оваа намена се одвоени вкупно 64.875.000 денари. Од нив, релативно скромни 1.301.650 денари одат директно за теренски фитосанитарен мониторинг, 1.298.185 денари за контрола на фитофармацевтските производи и резидуите, а најголемиот дел — 48.500.000 денари — за законски активности, Фитосанитарниот информациски систем (ФИС), мрежата за интегрирана заштита и подигање на јавната свест. Државната фитосанитарна лабораторија добива 10.775.000 денари.

Табеларен преглед на буџетот за фитосанитарна политика

Зад тие бројки стои список од над седумдесет штетни организми што ќе бидат следени во текот на годината. Овој текст е обид тој список да се преведе на јазик разбирлив за човекот што утре наутро влегува во лозјето, овоштарникот или пластеникот.

Што се всушност карантински штетни организми?

Карантински штетен организам не е „обичен“ штетник. Разликата не е во тоа колку штета прави, туку во тоа каков е неговиот статус во земјата.

Според дефиницијата на Меѓународната конвенција за заштита на растенијата (IPPC) и на Европската и медитеранска организација за заштита на растенијата (EPPO), карантински е оној организам кој има потенцијал за значително економско влијание во подрачје каде сè уште го нема, или каде е присутен но не е широко распространет и е под службена контрола.

EPPO ги води списоците А1 (организми што ги нема во регионот) и А2 (присутни, но локално и под контрола). Дел од организмите во македонската програма се наоѓаат и на списокот на приоритетни штетни организми на Европската унија – категорија резервирана за најтешките закани.

Приоритетни карантински организми според ЕУ кои се следени во Македонија

Компирот е најзаштитената култура во 2026 година

Со 472.000 денари, компирот добива најголем дел од мониторинг буџетот — планирани се околу 1.360 визуелни прегледи и 680 лабораториски анализи. Причината е едноставна: компирот се размножува вегетативно, а тоа значи дека патогенот патува заедно со семенскиот материјал.

Ralstonia solanacearum (кафеаво гниење) и Clavibacter sepedonicus (прстенесто гниење) се двете најсериозни бактериски закани. Кај кафеавото гниење растенијата венат при високи температури без претходно пожолтување, а при пресек на кртолата се гледа кафеав прстен од кој при притисок излегува млечно-бела бактериска слуз. Кај прстенестото гниење прстенот е кремаст до жолтеникав, а ткивото има кашеста конзистенција.

Synchytrium endobioticum (рак на компирот) прави карфиоловидни израстоци на окцата и столоните. Неговата најопасна особина е што спорите остануваат витални во почвата и по неколку децении – парцелата практично се губи за производство на компир.

Овоштарството и лозарството: 1.060 визуелни прегледи

За овошни видови и винова лоза се одвоени 374.800 денари, со околу 1.060 визуелни прегледи и 450 лабораториски анализи.

Најголемата единечна ставка — 170.000 денари — оди за Xylella fastidiosa, бактерија што ги колонизира спроводните садови и физички го блокира протокот на вода. Симптомите личат на суша: сушење на рабовите на листовите, прогресивно сушење на гранките, венење што не реагира на наводнување. Ширењето го вршат цикади-пенливки. Италија од 2013 година, по појавата во Апулија, изгуби огромни површини вековни маслинки.

Кај лозата, втора по важност е Grapevine flavescence dorée (99.000 денари), фитоплазма што предизвикува извиткување на листовите надолу, металик црвенило кај црните и пожолтување кај белите сорти, недозреани тревести ластари и сушење на гроздовите. Одделно се следи и нејзиниот вектор — цикадата Scaphoideus titanus.

Расадниците — точката каде сè почнува

Со 275.700 денари, мониторингот во расадници на семенски и саден материјал е втор по големина. Најголем дел од новите фитосанитарни проблеми влегуваат преку садница, а не преку граничен премин.

Тука се следат Erwinia amylovora (бактериска пламеница), Plum pox virus (шарка на сливата), Tomato brown rugose fruit virus (ToBRFV), Pepino mosaic virus, Pseudomonas syringae pv. actinidiae кај киви, Xylophilus ampelinus кај лозата, Fusarium circinatum кај боровите, како и три фитоплазми: Pear decline, ESFY и Apple proliferation.

Градинарство, поледелство, украсни и шумски растенија

За оваа група се одвоени 179.150 денари. Најголема ставка е Spodoptera frugiperda (18.500 денари) – гасеница што од 2016 година го премина Африка и Азија со брзина што ги изненади и најискусните ентомолози.

Следат Phytophthora ramorum, Bursaphelenchus xylophilus заедно со векторите од родот Monochamus, Anoplophora chinensis и A. glabripennis, Agrilus planipennis, Popillia japonica, Thrips palmi, Anthonomus eugenii кај пиперката, Tuta absoluta и Thaumatotibia leucotreta.

Интензитет на мониторинг по сектори (буџет и број на прегледи)

Како се врши мониторингот на терен

Програмата ја дефинира постапката јасно: мониторингот се спроведува преку визуелни здравствени прегледи, а примероци се земаат само во случај на сомневање за присуство на карантински организам. Реализацијата ја вршат Државниот инспекторат за земјоделство и Државната фитосанитарна лабораторија, заедно со носителите на јавни овластувања.

Визуелниот преглед е првиот и најважниот филтер. Тој се врши во периодот кога симптомите се најизразени – за фитоплазмите крајот на летото, за бактериските венења најтоплите денови. Прегледот се движи по дијагонала или зигзаг, со проверка на рабните редови.

Земање примероци и лабораториски анализи

Кога инспекторот ќе посомнева, примерокот мора да биде репрезентативен и следлив: се зема цело растение или јасно дефиниран дел, се пакува посебно, се означува со локација и датум, и се транспортира ладно. За нематоди и почвени патогени се земаат композитни почвени примероци.

Во лабораторијата се применуваат методи на EPPO (ELISA, PCR, LAMP, изолација на подлоги, морфолошка идентификација). Единечните цени се движат од 370 денари за морфолошка идентификација до 2.770 денари за најсложените молекуларни анализи.

Што се случува ако се потврди карантински организам?

Постапката е стандардизирана и, за производителот, најчесто болна:

1. Официјална потврда од овластена лабораторија.
2. Утврдување на разграничено подрачје – заразена зона и заштитен појас.
3. Мерки за искоренување: уништување на заразените растенија (горење или длабоко закопување).
4. Забрана за движење на растителен материјал, почва и амбалажа од зоната.
5. Дезинфекција на алат, механизација и објекти.
6. Повеќегодишен интензивиран надзор (кај Synchytrium и Globodera – во декади).
7. Известување на EPPO и меѓународните тела.

Практични препораки за земјоделците

• Купувајте само сертифициран саден и семенски материјал со растителен пасош.
• Не носете растителен материјал од странство – резници, калеми, семе „за проба“.
• Водете евиденција за потеклото, парцелата и датумот на садење.
• Дезинфицирајте го алатот помеѓу парцели (70% алкохол или натриум хипохлорит).
• Чистете ја механизацијата од почва пред преминување на друга парцела.
• Контролирајте ги векторите (цикади, белокрилки, тријаси) со регистрирани препарати.
• Никогаш не компостирајте сомнителен материјал.
• Пријавете сомнеж – контактирајте го Државниот инспекторат или Фитосанитарната управа.

Контрола на пестициди и резидуи — 263 мостри

Паралелно со карантинскиот мониторинг, во 2026 година се планираат 263 мостри од примарни производи за анализа на резидуи, по единечна цена од 4.835 денари. Најмногу мостри се предвидени кај доматите и модриот патлиџан (30), пиперките (25), грозјето (25) и јаболката (25). Дополнително, 20 мостри од самите препарати ќе бидат проверени за сообразност.

Заклучок

Фитосанитарната програма за 2026 година, гледано низ бројки, изгледа како технички документ. Гледано низ последици, таа е список од закани што секоја поединечно може да избрише еден производствен сектор.

Најважната порака за македонскиот земјоделец не е да ги запомни латинските имиња. Најважната порака е дека над 90% од овие организми влегуваат преку саден и семенски материјал, и дека еден несертифициран калем или еден вреќа „домашен“ семенски компир може да чини повеќе од целиот годишен буџет за мониторинг.

Државата вложува околу 1,3 милиони денари во теренски мониторинг. Тоа е малку. Токму затоа очите на самите производители остануваат најгустата мрежа што ја имаме.

Информациите поврзани со програмата, буџетските средства и законските обврски треба да се проверат со надлежните институции — Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство и Фитосанитарната управа.