Кога компанија што произведува трактори од 1946 година одлучи да ја затвори фабриката во својот матичен град, тоа не е само деловна вест — тоа е симптом. Zetor Tractors, еден од најпрепознатливите европски брендови земјоделска механизација, официјално ја прекина 80-годишната традиција на производство во чешкото Брно и целото производство на мали и средни трактори го сели во Индија, со план и за Кина. Причината звучи едноставно — трошоците во Европа веќе не се исплатливи. Но зад таа реченица стои прашање што одамна го поставуваат европските економисти: дали Европа, во земјоделската механизација исто како и во автомобилската индустрија, хемијата и текстилот, полека ја губи трката со Кина, Индија, САД, па дури и Русија?

Zetor: последниот што се обидуваше да остане

Извршниот директор на Zetor, Роберт Харман, беше искрен: неговата компанија била последниот производител што сè уште се обидувал да произведува трактори до 130 коњски сили во Европа. Цените на челикот, алуминиумот, пластиката и енергијата постојано растеле, додека продажните цени на готовите машини останале скоро исти поради силната конкуренција. Резултатот — материјалите во Индија и Кина се 30 до 35 отсто поевтини, што значи готов трактор направен таму може да чини и до 30 отсто помалку.

Затворањето на производството во Брно ги остава без работа 33 луѓе, но самата фабрика не исчезнува целосно — Zetor го задржува седиштето, развојниот центар и дистрибуцијата за Европа во Чешка. Компанијата веќе работи со индискиот партнер VST Tillers Tractors, а нови модели наменети токму за европскиот пазар ќе почнат да пристигнуваат од Индија веќе во 2027 година. Целта: околу 5.000 извезени трактори годишно од Индија, со слични амбиции и за Кина.

Не е сам случај — трендот веќе е видлив низ цела Европа

Ако Zetor беше единствен пример, ова ќе беше само уште една деловна вест. Но не е. Германски индустриски гиганти како BASF веќе најавија преселување на дел од своите активности кон Индија. Производителот на машини за текстилна индустрија Mayer & Cie, исто така германски, банкротираше откако не можеше да ја издржи конкуренцијата од поевтините машини произведени во Кина и Индија — стотици работници останаа без работа. Во автомобилската индустрија податоците се уште поговорливи: Азија денес учествува со над 61 отсто од светското производство возила, а европскиот пазар практично стагнира.

Главниот економист на германската развојна банка KfW го опишува тоа отворено — условите за надворешна трговија на Европа значително се влошиле, поради комбинација од геополитички тензии, поскапа енергија по прекинот на дел од врските со Русија, и се поагресивна конкуренција од кинеската индустрија во клучни сектори.

Дали Европа може да го сврти текот?

Не сите гледаат само црна слика. Во Брисел веќе се зборува за конкретни мерки — таканаречениот Закон за индустриски акцелератор, чија цел е да го зголеми домашното производство во ЕУ и да ја намали зависноста од добавувачи надвор од Унијата во стратегиски сектори. Има гласови и дека проблемот не е само трошоците, туку и прекумерната бирократија — самата претседателка на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, најави поедноставување на регулативата токму со цел индустријата полесно да дише.

Од друга страна, некои економски анализи покажуваат дека Европа сè потешко може целосно да се одвои од кинескиот капитал и производствени капацитети — токму спротивно на политичките повици за „намалување на зависноста”. Реалноста е сложена: додека едни европски компании затвораат производство и се преселуваат, други сектори, особено оние што увезуваат евтини кинески компоненти, всушност имаат корист од пониските влезни трошоци. Не постои единствен, брз одговор на прашањето „кој победува” — различни индустрии, различни земји, различни резултати.

Што значи ова конкретно за земјоделската механизација

Земјоделската механизација долго време важеше за еден од столбовите на европската индустрија — Германија, Италија, Франција и Чешка со децении градеа репутација на квалитетни трактори и приклучни машини. Но токму категоријата „мали и средни трактори”, најбарана кај семејните фарми и помалите производители, се покажа најранлива на конкуренцијата од Азија. Индија денес е еден од најголемите пазари за трактори во светот, со милион нови машини продадени секоја година, што и дава огромна економија на обем што европските производители едноставно не можат да ја достигнат.

Ова не значи дека европските трактори исчезнуваат преку ноќ — Zetor, на пример, потврдува дека ги задржува проверените компоненти од своите долгогодишни добавувачи (Carraro, ZF, Deutz, Cummins), само склопувањето се преместува таму каде е поевтино. Но насоката е јасна: производството физички се оддалечува од Европа, додека развојот, дизајнот и продажбата остануваат „дома” — модел што веројатно ќе го следат и други производители во следните години.

Што значи тоа за нашите земјоделци

За фармерите во Македонија, кои редовно купуваат и користат трактори токму од оваа категорија, пораката е двојна. Од една страна, ако трендот продолжи, може да очекуваме поевтини трактори во иднина, бидејќи производството се сели кон пазари со пониски трошоци. Од друга страна, отвора се прашање за долгорочната достапност на резервни делови и сервис ако европското производство целосно исчезне, а остане само дистрибуција. Zetor за сега уверува дека сервисот и деловите за европскиот пазар остануваат во Брно — но случајот е добар потсетник дека светот на земјоделската механизација веќе не се врти само околу Европа, туку сè повеќе околу Индија, Кина, а во одредени сегменти и САД.