Постојат култури што полека опаѓаат и култури што едноставно исчезнуваат. Памукот во Македонија спаѓа во втората група. Според официјалната база на FAOSTAT, последниот запис за производство на памук во нашата земја е од 1998 година, а вредноста во него е нула.

По таа година, во светската земјоделска статистика Македонија повеќе не постои како производител на памук. Нема површини, нема принос, нема ниту еден килограм. Културата што со децении била дел од сликата на источна Македонија целосно се повлекла.

Последните седум години на македонскиот памук

Податоците од првите години по осамостојувањето покажуваат дека памукот веќе бил на изумирање. Не станува збор за силна гранка што одеднаш паднала, туку за остаток што полека се гасел.

Извор: FAOSTAT – Production Crops and Livestock. По 1998 година нема ниту еден запис за памук во Македонија.

Во 1992 година памук се одгледувал на само 25 хектари. За споредба, тоа е површина колку една поголема приватна нива денес. До 1995 година таа бројка паднала на шест хектари, а потоа и на нула.

Падот започнал многу порано

Вистинскиот крај на памукот не се случил во деведесеттите. Тој започнал две децении претходно. Податоците за поранешна Југославија ја покажуваат целата крива.

Извор: FAOSTAT. Податоците се однесуваат на цела поранешна Југославија, не само на Македонија.

Памукот историски се врзува за потоплите котлини на источниот и југоисточниот дел на земјата, каде летото е долго и сончево. Тоа се исти оние подрачја што подоцна се преориентираа кон градинарство, тутун и овоштарство.

Зошто памукот не издржа кај нас?

Бројките сами по себе даваат дел од одговорот. Македонскиот принос во деведесеттите се движел меѓу 938 и 1.364 килограми по хектар.

Денес грчкиот производител вади околу 3.042 килограми по хектар. Тоа значи дека од иста површина Грција добива речиси трипати повеќе памук отколку што кај нас се добивало во последните години на постоење.

Кон тоа се додаваат и други фактори: памукот е култура што бара сигурен откуп од текстилна индустрија, а таа во регионот се распадна. Без фабрики што ќе го откупат влакното, нема ни причина да се сее.

Грција го држи европскиот памук

Додека кај нас културата исчезна, јужниот сосед стана европски гигант. Во 2023 година Грција произведе 699.069 тони памук на 229.805 хектари.

Извор: FAOSTAT (2023). Податоците за памук завршуваат со 2023 година; за 2024 сè уште нема внесени вредности.

Интересно е што и Грција е далеку под својот врв. Во 1998 година таа произведувала 1.375.663 тони, значи денешното производство е за околу половина помало. Разликата е во тоа што грчкиот памук опаѓа, но опстојува — македонскиот целосно изумре.

Дали памукот може да се врати?

Ова е прашање што повремено се отвора, особено кога се зборува за нови култури во сушните региони. Одговорот, судејќи по бројките, не е едноставен.

Од една страна, климата во источна Македонија останува погодна, а модерните сорти и механизираната берба денес даваат далеку подобри резултати од оние во осумдесеттите. Приносите од над три тони по хектар, какви што има Грција, ја менуваат целата пресметка.

Од друга страна, стојат три сериозни пречки:

• Вода. Памукот е култура што бара сигурно наводнување во најтоплите месеци, а тоа е ресурс што во регионот станува сè поограничен.
• Механизација. Без комбајни за берба, трудот станува неисплатлив. Ваквата опрема бара сериозна инвестиција што има смисла само при поголеми површини.
• Откуп и преработка. Најважната алка. Без домашна или регионална индустрија што ќе го откупува влакното, културата нема каде да се пласира.

Што останува од оваа приказна?

Памукот е потсетник дека културите не исчезнуваат заради лоша земја или лоши земјоделци. Тие исчезнуваат кога ќе се скине врската меѓу нивата и пазарот.

Истиот образец се повторува и денес кај други култури. Кога ќе се затвори откупот, кога цената ќе падне под трошоците и кога нема кој да гарантира пласман, производителот едноставно преоѓа на нешто друго. Прво се намалуваат хектарите, потоа се гаси и последната нива.

Тоа е поуката од македонскиот памук — гранка што не умрела одеднаш, туку тивко, низ дваесет години намалување што никој не го запрел.