Србија е една од најголемите земјоделски сили на Балканот и еден од ретките нето-извозници на храна во регионот. Но зад вкупната слика се кријат многу различни трендови — некои гранки закрепнуваат, други тивко исчезнуваат.

Оваа анализа ги опфаќа сите главни сегменти на српското земјоделство во периодот од 2015 до 2024 година, врз основа на официјалните податоци на FAOSTAT, дополнети со резултатите од Пописот на земјоделство во Србија спроведен во 2023 година.

Општа слика: четири различни приказни

Кога главните сегменти ќе се постават еден до друг, станува јасно дека српското земјоделство не се движи во една насока.

Извор: FAOSTAT – Production Crops and Livestock (2015–2024).

Житарки: голем обем, но силни осцилации

Житарките се столбот на српското земјоделство. Со околу 1,69 милиони хектари под житни култури во 2024 година, овој сегмент зафаќа најголем дел од обработливото земјиште.

Вкупното производство во 2024 изнесува 8.724.606 тони, што е за 3,2% повеќе од 2015. Но просечната бројка ја крие вистинската карактеристика на овој сектор — екстремната зависност од временските услови.

Во сушната 2017 година производството падна на 6.817.939 тони, а во родната 2020 достигна 11.472.091 тон. Разликата меѓу тие две години е поголема од целото годишно производство на житарки во повеќето земји од регионот.

Извор: FAOSTAT (2015–2024).

Пченицата и јачменот напредуваат, овесот се повлекува

Најзабележителен е растот на јачменот, чие производство е зголемено за над 43%. Пченицата исто така напредува, при што приносот се искачи од 4.116 на 5.283 килограми по хектар — јасен показател за подобрена агротехника и сортимент.

Спротивно на тоа, овесот е преполовен. Ова е класичен пример на култура што се повлекува кога сточарството опаѓа, бидејќи овесот традиционално се одгледува како добиточна храна.

Индустриски и маслодајни култури

Овој сегмент бележи еден од најсилните растежи во српското земјоделство, предводен од маслодајната репка.

Извор: FAOSTAT (2015–2024).

Растот на маслодајната репка од близу три пати ја одразува зголемената побарувачка за растителни масла и биогорива на европскиот пазар. Сончогледот, пак, останува сигурна и профитабилна култура за војводинските производители.

Сојата бележи пад од речиси една четвртина, а особено слаба беше 2024 година со 346.808 тони, што е најниско ниво во целата деценија. Шеќерната репка исто така опаѓа, при што приносот падна од 51.829 на 41.053 kg/ha.

Овоштарство: сливата држи, праската паѓа

Овоштарството е гранка каде Србија има традиционално силна позиција, особено во производството на сливи и малини. Вкупното производство на овошје во 2024 изнесува 1.553.635 тони, што е за 8,7% помалку од 2015.

Интересно е што површините под овошни насади всушност се зголемени — од 196.268 на 210.801 хектар. Значи, се сади повеќе, но родот е послаб, што укажува на влијание на временските услови и на структурата на насадите.

Извор: FAOSTAT (2015–2024).

Сливата останува српски бренд

Со 387.227 тони, сливата е убедливо најзастапеното овошје во Србија. Површините под сливи се стабилни, околу 74.000 хектари, а производството осцилира зависно од годината — во родната 2020 достигна 582.547 тони.

Зад тие количини стои цела индустрија. Според податоците од Пописот на земјоделство, во Србија денес работат околу 970 регистрирани дестилерии, што ја потврдува преработката на овошјето како растечка гранка.

Праската доживува најголем пад

Најдраматичниот пад во овоштарството е кај праските и нектарините — од 98.119 на 35.004 тони, што е намалување од близу две третини. Падот е континуиран, година по година, што значи дека не станува збор за една лоша сезона туку за напуштање на културата.

Сличен, иако поблаг тренд има кај крушите и оревите, каде производството е повеќе од преполовено.

Малините: стабилни количини, помали површини

Малината, најпрепознатливиот српски извозен производ во овој сегмент, останува речиси на исто ниво — 94.026 тони наспроти 97.165 во 2015 година.

Сепак, површините раскажуваат подетална приказна. Тие пораснаа до врв од 24.028 хектари во 2020 година, а потоа се повлекоа на 18.625 хектари во 2024. Приносот се движи околу 5.000 kg/ha, без значителен напредок низ целата деценија.

Лозарство: површините се намалуваат

Лозарството бележи јасен пад. Производството на грозје е намалено од 170.647 на 129.739 тони, што е пад од 24%.

Уште поилустративни се површините — од 21.201 хектар во 2015 на 17.719 хектари во 2024 година, што значи дека се изгубени над 3.400 хектари лозја за една деценија.

Градинарство: најслабата алка

Зеленчукот е сегментот со најизразен пад. Производството е намалено од 907.772 на 756.309 тони, а површините од 80.643 на 64.230 хектари — пад од над една петтина.

Извор: FAOSTAT (2015–2024).

Зелката е најсликовит пример — производството е преполовено, од 288.698 на 140.386 тони, со непрекинат пад речиси секоја година. Слични се трендовите кај лукот, зелениот грашок и краставиците.

Позитивни исклучоци се доматите и пиперките, кои во 2024 година бележат силно закрепнување по слабите 2019 и 2020. Младата пченка, пак, расте постојано — култура врзана за преработувачката индустрија.

Сточарство: најтешката страна на приказната

Ако постои гранка каде бројките се недвосмислени, тоа е сточарството. Со исклучок на пчеларството и овците, сите категории бележат пад.

Извор: FAOSTAT (2015–2024).

Свињарството и говедарството во опаѓање

Бројот на свињи е намален за над 935.000 грла, што е пад од 28,5%. Најостриот удар е забележан во 2023 година, кога бројот падна на 2.140.989 грла, по што следува благо закрепнување.

Кај говедата падот е континуиран и без прекин — од 915.641 на 698.605 грла. Тоа значи дека Србија за десет години изгубила над 217.000 грла говеда.

Козите го делат најострото намалување

Козарството бележи пад од 41,3% — од 202.828 на 119.061 грло. Најголемиот дел од тој пад се случи во последните две години од анализираниот период.

Овците се единствената категорија добиток што останува стабилна, со благо намалување од само 1,7%. Дури, бројот во 2024 (1.759.424) е повисок отколку во неколку претходни години.

Коњите — мала, но стабилна бројка

Коњарството во Србија денес брои 14.897 грла, наспроти 15.222 во 2015 година. По падот до 12.332 грла во 2022, следуваат две години на закрепнување, што најверојатно е поврзано со спортско и рекреативно коњарство наместо со работна употреба.

Млеко: континуиран пад

Вкупното производство на млеко во Србија падна од 1.610.820 на 1.378.918 тони. Она што загрижува е дека падот е непрекинат — секоја година е послаба од претходната.

Извор: FAOSTAT (2015–2024).

Бројот на молзни крави е намален од 431.761 на 339.452 грла, што е пад од над 21%. Значи, падот на млекото е директна последица на намалувањето на стадото, а не на послаба млечност.

Најостри се падовите кај козјото и овчото млеко, кои се преполовени или речиси преполовени. Овие сегменти во Србија остануваат мали по обем, но нивното опаѓање ја стеснува основата за производство на специјализирани сирења.

Месо, јајца и мед

Спротивно на млекото, производството на месо расте — но растот е концентриран во една категорија.

Извор: FAOSTAT (2015–2024).

Пилешкото месо е единствената категорија со вистински, силен раст — речиси удвоено производство. Тоа е логично, бидејќи живинарството има најкраток производен циклус и најбрзо се приспособува на пазарот.

Јајцата, пак, бележат пад од близу една четвртина, што е во согласност со намалениот број кокошки. Медот расте за околу 20%, потпрен на 48-процентното зголемување на бројот на пчелни семејства, иако производството силно осцилира од година во година — од само 5.761 тон во 2016 до 14.664 тони во 2024.

Што покажува Пописот на земјоделство 2023

Официјалните податоци од Пописот на земјоделство, спроведен од Републичкиот завод за статистика на Србија, ги потврдуваат трендовите видливи и во меѓународната статистика.

• Бројот на земјоделски газдинства изнесува 508.365, што е за 10% помалку од 2018 година.
• Бројот на газдинства во форма на правни лица е зголемен за 24%, што укажува на процес на окрупнување.
• Користеното земјоделско земјиште изнесува 3.257.100 хектари, за 6,3% помалку од 2018 година.
• Со сточарство се занимаваат околу 313.495 газдинства.

Домашните агроекономски аналитичари ги оценија резултатите како потврда на долгорочен тренд. Според нивните проценки, сточарството во Србија опаѓа со стапка од околу 1,5 до 2% годишно, и тоа континуирано уште од деведесеттите години.

Заклучоци: четири трендови што ја обележуваат деценијата

Прво, растителното производство се држи, но со големи осцилации. Житарките и маслодајните култури остануваат силни, а Србија ја задржува позицијата на значаен извозник. Сепак, зависноста од временските услови е екстремна и разликите меѓу сушна и родна година се мерат во милиони тони.

Второ, се преминува од количина кон вредност. Лозјата и малинарските површини се намалуваат, но бројот на винарии и дестилерии расте. Истовремено, култури со висока цена како лешниците, боровинките и вишните бележат силен раст.

Трето, градинарството се повлекува. Со намалени површини од над една петтина и преполовена зелка, овој сегмент е најслабата алка. Единствено доматите, пиперките и младата пченка одат нагоре.

Четврто, сточарството е во структурна криза. Говедата, свињите и козите бележат двоцифрени падови, млекото опаѓа непрекинато десет години, а јајцата се намалени за четвртина. Единствените светли точки се живинарството во делот на месо и пчеларството.