Неконтролираниот увоз на земјоделски производи го уништува домашното производство — дали Македонија конечно ќе воведе заштитни мерки?
Увозот на земјоделски производи во Македонија го задушува домашното производство со децении, а механизмите за заштита кои постојат на хартија — речиси никогаш не се применуваат. Домашниот ориз се откупува по 22 денари, а во маркетите се продава по 100. Во тоа пространство помеѓу откупната и малопродажната цена, македонскиот земјоделец ја губи и последната причина да остане на нивата.
Увозот расте, производството опаѓа — бројките кои треба да загрижат
Трговскиот дефицит во земјоделско-прехранбениот сектор на Македонија не е нова тема. Годините по годините земјата увезува повеќе храна отколку што извезува. Увозниот зеленчук, овошје, месо, млечни производи и жита ги пополнуваат полиците на маркетите и тезгите на пазарите, а домашните производители губат пазарен удел, ги намалуваат посевите и стадата, и на крај — заминуваат.
Податоците за овчарството — еден индикативен пример — покажуваат пад на вкупниот број на овци од 723.000 во 2016 на само 469.000 во 2025. Истиот тренд, со различен интензитет, постои во градинарството, полоделството и сточарството. Зад него стои комбинација на факори, но увозот на евтини производи е меѓу клучните.
Кога турски домати или албански краставици пристигнуваат на македонскиот пазар по цени кои домашниот производител буквално не може да ги постигне — не поради неефикасност, туку поради разлики во трошоци на производство, субвенции и транспортни логистики — резултатот е предвидлив. Откупната цена паѓа. Земјоделецот ја загубува мотивацијата. Следната сезона сее помалку. Или не сее воопшто.
Увоз на земјоделски производи и манипулацијата со потеклото — тивкиот скандал
Покрај директниот притисок врз цените, постои и уште поперфиден феномен: увозните производи кои се продаваат под маска на македонско потекло. Тоа не е легенда — тоа е добро познат факт кој го потврдуваат и земјоделски стручњаци и инспектори.
Конкретно: ориз од азиски земји се продава на македонскиот пазар под брендот „кочански”, иако кочанскиот ориз е регистрирана географска ознака. Грав од Египет, Таџикистан и Ерменија се продава на тезги и во маркети под назив „тетовски”. Увозни домати и краставици добиваат македонски декларации. Реалниот проблем е двоен: прво, потрошувачот е измамен, и второ, угледот на вистинскиот македонски производ се нарушува — бидејќи евтиниот увозен производ кој носи македонско ime не е со истиот квалитет.
Дополнителна перверзија е реекспортот: дел од увезените производи кои влегуваат во Македонија потоа се извезуваат во Србија, Косово и Албанија со македонска декларација — буквално „перење на потеклото”. На тој начин, другите пазари ги губат довербата во македонскиот бренд, а вистинскиот македонски земјоделец испаќа за туѓата нечесна конкуренција.
Синџирот на вредност: земјоделецот на дното, трговецот на врвот
Механиката на распределба на вредноста во прехранбениот синџир во Македонија е можеби најилустративниот приказ на проблемот. Земјоделецот кој одгледал ориз и го продал по 22 денари за килограм, истиот производ го гледа во маркетот по 100 денари. Разликата — 78 денари по килограм — оди кон откупувачи, дистрибутери, трговски маржи и данок. Земјоделецот добива помалку од четвртина од малопродажната цена.
| Учесник во синџирот | Цена | Маржа | Забелешка |
|---|---|---|---|
| Земјоделец (откупна цена) | 22 ден/кг | — | Под трошоците за одржливо производство |
| Откупувач / дистрибутер | 40–55 ден/кг | ~30 ден | Транспорт, складирање, профит |
| Трговец / маркет | 100 ден/кг | ~45 ден | Висока трговска маржа |
| Потрошувач | 100 ден/кг | — | Плаќа 4,5× повеќе од откупната цена |
Кога во оваа равенка се вметне увозен производ — кој пристигнува по пониска цена — откупувачот едноставно ги намалува условите кон домашниот земјоделец, или воопшто не го откупува. Домашниот производ станува конкурентски нединтересен не поради лош квалитет, туку поради деформирана цена на пазарот.
Механизмите постојат — зошто не се употребуваат?
Тука доаѓаме до суштинскиот парадокс на македонската аграрна политика: инструментите за заштита на домашното производство постојат — и во CEFTA договорот и во националното законодавство — но практично не се применуваат.
Прелевмани — дополнителна давачка за евтин увоз
Антидампинг мерки — против вештачки евтин извоз
Заштитни царини и квоти — CEFTA механизмите
Од Националната земјоделска мрежа укажуваат дека овие механизми се познати, постојат и се применуваат во другите земји — но Македонија досега не ги активирала на систематски начин. Споредбата со Србија е особено илустративна: Србија редовно активира заштитни мерки за одредени производи — градинарски, сточарски — и на тој начин обезбедува буфер за своите производители.
Компензаторни мерки — против субвенционирани производи
Регионална споредба: како другите го штитат своето производство
Македонија не е сама на Балканот — но е меѓу земјите кои најслабо ги користат расположивите заштитни алатки. Неколку примери го илустрираат контрастот.
Србија периодично воведува привремени забрани или ограничувања за увоз на одредено овошје и зеленчук во периодите на домашна берба — директно следи логиката на заштита на сезонската продукција. Српскиот производител на малину знае дека во периодот на берба, државата ќе му го заштити пазарот. Македонскиот — не знае.
Хрватска, и пред и по влезот во ЕУ, активно ги употребувала заштитните мерки за домашното свинско месо, зеленчук и млечни производи. Во рамките на ЕУ, заштитата функционира и преку систематски субвенции кои ги компензираат трошоците на производство.
Бугарија го промовира домашниот бренд „Произведено во Бугарија” со систематска поддршка, инспекциски контроли на маркетите и санкции за лажно декларирање.
Последиците: кога земјоделецот ја напушта нивата
Ниедна земјоделска политика не постои во вакуум — таа директно влијае врз луѓето кои секој ден стануваат рано и одат на нивата. Кога увозот ги срива откупните цени, прва последица е демотивацијата: земјоделецот ги намалува посевите или стадата. Втора последица е економска — загуба на приход, неможност за отплата на инвестиции, задолжување. Третата е демографска — иселување од руралните средини. Бројот на активни земјоделски стопанства во Македонија опаѓа. Селата се празнат.
Оваа демографска последица е можеби најтешко поправливата. Кога земјоделецот еднаш заминал — со него заминуваат знаењето, традицијата и потенцијалот. Нивата останува необработена. Обработливото земјиште се намалува. Зависноста од увоз — расте. Кругот се затвора.
Можни решенија: патот напред не е забрана на увозот
Важно е да се подвлече: целосната забрана на увозот не е решение — ниту е реалистична, ниту е посакувана. Македонија не може и не треба да произведува сè. Но постои голема разлика меѓу неконтролиран, нечесен увоз и регулирана, правична трговија.
Конкретните чекори кои ги препорачуваат аналитичарите вклучуваат неколку насоки:
- Воведување прелевмани за производи каде увозот драстично ги рушел домашните цени — со директна финансиска корист и за државата и за земјоделците
- Активирање на CEFTA заштитните мерки во периоди на сезонска берба на домашно производство
- Зајакнување на инспекцискиот надзор на пазарите и маркетите за точна декларација на потеклото
- Построги санкции за трговска измама со потекло на производите — тоа е казниво дело и треба да се третира сериозно
- Поддршка за сертификација на автентични македонски производи (кочански ориз, тетовски грав, охридска пастрмка) преку географски ознаки за потекло
- Системска промоција на домашното производство кај потрошувачите — информираниот потрошувач е моќен сојузник на домашниот земјоделец
Заклучок: механизмите постојат — волјата е тоа што недостига
Македонија не е беспомошна пред увозниот притисок. Правните инструменти — прелевмани, антидампинг мерки, заштитни царини, CEFTA механизми — постојат и можат да се применат. Царината може да го следи потеклото на секоја пратка. Инспекторатот може да ги контролира декларациите на пазарите. Судовите можат да ги казнат трговската измама.
Но инструментите без воља се безвредни. Она што Македонија досега не покажала е систематска, континуирана политичка и административна определба да го заштити домашниот земјоделец — не со патернализам, туку со правична регулација на пазарот.
Земјоделецот кој одгледал ориз со месеци труд и го продал по 22 денари — додека истиот производ увезен од Азија се продава по 100 денари на полицата покрај него — не бара привилегии. Бара правични услови. И тоа е нешто кое државата може да го обезбеди — ако сака.
