🐞 COLEOPTERA · ТВРДОКРИЛЦИ

Тврдокрилци (Coleoptera) – компирова златица, житна пијавица и други економски штетници

1. Систематско место и морфолошки карактеристики на тврдокрилците

Тврдокрилците припаѓаат на класата Insecta, ред Coleoptera. Името го добиле според предните крила кои се хитинизирани, тврди (елитри) и ги покриваат задните мембранозни крила и стомакот кога инсектот мирува. Елитрите кај тврдокрилците се многу важен таксономски белег и често се обоени, шарести или ребрести. Главата е хитинизирана, со грицкачки усен апарат приспособен за гризење на растително ткиво. Антените се со различна форма (кончести, лепезести, чешлести) и најчесто имаат 11 членчиња. Нозете се приспособени за одење, кај некои видови за пливање или копање на почвата.

2. Биологија и развоен циклус на тврдокрилците (целосна метаморфоза)

Тврдокрилците се одликуваат со целосна метаморфоза (холометаболија) – поминуваат низ стадиумите: јајце → ларва → кукла → имаго (возрасен инсект). Ларвите на тврдокрилците можат да бидат многу различни: кај компировата златица ларвата е месеста, со темна глава и три пара градни нозе; кај житната пијавица ларвата личи на мала гасеница; кај тутуновиот бумбар (складишен штетник) ларвата е бела, подвижна и се храни со сув тутун. Куклата кај тврдокрилците е најчесто слободна, а кај некои видови покриена или сместена во кожурец од остатоци.

3. Компирова златица (Leptinotarsa decemlineata) – најзначаен штетник на компирот

Компировата златица потекнува од Северна Америка, а во Европа и Македонија е присутна повеќе од еден век. Возрасниот инсект (имаго) е со должина 8–12 mm, жолто-портокалов, со десет црни надолжни ленти на елитрите (оттука латинското име decemlineata – десет линии). Ларвата е портокалово-црвена, со црна глава и два реда црни точки на страните. Ларвата поминува низ 4 ларвени стадиуми (L1-L4) и за 15–20 дена може целосно да го дефолира растението компир, предизвикувајќи загуби на принос од 30 до 80% доколку не се третира навреме.

3.1. Биологија на компировата златица во наши услови

Возрасните единки презимуваат во почвата на длабочина од 20–40 см. Напролет (април-мај) излегуваат и се хранат со никнувачкиот компир или други зелјести растенија (пладне, домат, модар патлиџан). Женката положува по 20–40 жолто-портокалови јајца на долната страна на листот. Во текот на животот една женка може да положи над 500 јајца. Развојот на јајцата трае 5–10 дена (зависи од температурата), ларвите се хранат 15–20 дена, а куклениот стадиум трае 5–10 дена. Во Македонија, компировата златица дава 1–3 генерации годишно, зависно од надморската височина и временските услови.

4. Други економски значајни тврдокрилци

4.1. Житна пијавица (Lema melanopus)

Овој тврдокрилец е значаен штетник на пченицата, јачменот, ‘ржта и овесот. Возрасниот инсект е синкаво-зелен, со должина 4–6 mm. Ларвата е слична на мала гасеница, покриена со слуз и остатоци од измет. Таа ги грицка лисјата на житата во надолжни ленти, при што настануваат бели линии. При масовна најава, ларвите може да уништат голема површина за неколку дена. Во Македонија, житната пијавица дава една генерација годишно, а штетите се најголеми во доцна пролет (мај-јуни).

4.2. Тутунов бумбар (Lasioderma serricorne)

Тутуновиот бумбар е примарен складишен штетник на сув тутун, но напаѓа и какао, зачини, сушено овошје и семиња. Возрасниот инсект е мал (2–3 mm), топчест, со црвеникаво-кафена боја и главата насочена надолу (хипогната). Ларвата е бела, влакнеста и многу подвижна. Развојот од јајце до имаго трае 30–40 дена, а во складиштата може да дава 3–4 генерации годишно. Контролата вклучува фумигација (фосфин) и превентивна хигиена на складиштето.

4.3. Мајски бумбар (Melolontha melolontha) и скочибуби (Elateridae)

Мајскиот бумбар е голем тврдокрилец (20–30 mm) чија ларва (жичар) предизвикува огромни штети на коренот на житата, пченката, компирот и овошните садници. Развојот на ларвата трае 3–5 години, што ја прави контролата тешка. Скочибубите (Elateridae) имаат ларви слични на жичар кои исто така ги гризаат подземните делови на растенијата.

5. Хемиска заштита – инсектициди против тврдокрилци

Поради честа употреба на инсектициди, компировата златица развила резистенција на многу групи (карбамати, органофосфати, пиретроиди). Затоа денес се препорачуваат современи активни супстанции со ротација на механизмите на дејствување.

6. Интегрирана заштита од тврдокрилци (IPM)

Интегрираното управување на штетници (IPM) кај компировата златица подразбира:

• Плодоред – избегнувајте одгледување на компир на истото место повеќе од две години.
• Отпорни сорти – постојат сорти на компир со повисок степен на толеранција.
• Навремено берба – раната берба ги намалува штетите од доцните генерации.
• Механичко собирање – кај мали површини, собирање на имага и ларви рачно.
• Биолошка контрола – природни непријатели: бубамари (Coccinellidae), златни очи (Chrysoperla), паразитски оси.

7. Отпорност и антирезистентна стратегија

Компировата златица е позната по брзото развивање на резистенција кон инсектициди. Во многу региони во Европа, неоникотиноидите веќе не се доволно ефикасни. Затоа се препорачува:

• Користење на инсектициди само кога популацијата го надминува прагот.
• Ротација на барем 3 различни IRAC групи во текот на сезоната.
• Комбинирање на хемиски третмани со биолошки агенси (Bacillus thuringiensis).

8. Најчесто поставувани прашања за тврдокрилци